ΕΝΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΟΣ ΜΑΣ ΒΟΗΘΑΕΙ ΝΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΟΥΜΕ ΤΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟ ΚΟΣΜΟ ΜΑΣ...

 

Ο κ. Μάνος Δανέζης, επίκουρος καθηγητής Αστροφυσικής, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είναι ένας γνωστός επιστήμονας με πολυσχιδή δράση, που έχει δημοσιεύσει δεκάδες άρθρα στον Τύπο, εκατοντάδες επιστημονικές εργασίες και διαθέτει ένα πλούσιο συγγραφικό έργο σε θέματα Φυσικής, Αστροφυσικής, Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Θετικών Επιστημών, αλλά και ευρύτερου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Δείτε παρακάτω μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική συνέντευξή του στην Μαριάνθη Πελεβάνη, που μπορεί να σας ανοίξει νέους δρόμους στον τρόπο που αντιλαμβάνεστε τους εαυτούς σας, τους άλλους και τον κόσμο μας γενικώτερα.

Κύριε Δανέζη πιστεύετε ότι ο δυτικός κόσμος καταρρέει;

Σήμερα, όπως όλοι έχουμε αντιληφθεί, οι δυτικές κοινωνίες διέρχονται μια περίοδο δραματικά αυξανόμενης κρίσης, η οποία συν τω χρόνω αποσαθρώνει τις παγκόσμιες κοινωνικές δομές. Ως παράδειγμα αναφέρουμε τη διεθνή οικονομική κατάρρευση που βιώνουμε σήμερα. Όπως είναι φανερό η οικονομική κρίση δεν είναι το αίτιο, αλλά το αποτέλεσμα μιας ολοκληρωτικής κατάρρευσης αξιών και ιδεών. Πίσω από την καταρρέουσα οικονομική δομή, σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο, βρίσκεται ένας καταρρέον πολιτισμός και ομάδες ανθρώπων που την υπηρετούν. Χαρακτηριστικό φαινόμενο αυτής της κατάρρευσης είναι η εγκατάλειψη των αρχών της συλλογικότητας, της κοινωνικότητας και του κοινοτικού πνεύματος, δηλαδή των βασικών στοιχείων δόμησης του πολιτισμού μας. Η συλλογικότητα έχει αντικατασταθεί από την ιδιώτευση, την υποκειμενικότητα, την ατομικότητα και τον εγωκεντρισμό. Με τον τρόπο αυτό η κοινωνία χάνει τη συνοχή της και αυτοδιαλύεται σε ένα σύνολο συγκρουόμενων ατόμων. Το εγώ αντικαθιστά το εμείς. Το είμαι αντικαθίσταται από το έχω. Με τον τρόπο αυτό ο δυτικός πολιτισμός από κοινωνικός, μετατρέπεται σε εξατομικευμένο, υστερόβουλο, ωφελιμιστικό και συν τω χρόνω φθείρεται, διαφθείρεται, και καταρρέει.

Δυστυχώς, η ιστορία διδάσκει ότι όλοι οι πολιτισμοί του παρελθόντος κατέρρευσαν, μέσα σε τραγικές ωδίνες, χωρίς οι διεφθαρμένες κοινωνικές δομές να το αντιλαμβάνονται και χωρίς να είναι έτοιμες να τους αντικαταστήσουν με κάτι καλύτερο. Την πολιτισμικά μεταβατική περίοδο που διανύουμε, ελπίδα και προσπάθειά μας πρέπει να είναι η δημιουργία όλων των αναγκαίων συνθηκών προκειμένου η ιστορία να μην επαναληφθεί και η πολιτισμική μετάβαση, η οποία είναι ήδη δρομολογημένη, να γίνει ομαλά χωρίς τις τραυματικές εμπειρίες άλλων ιστορικών περιόδων. Όπως διαπιστώνετε, ένα πολιτισμικό ρεύμα εκφράζει βασικά την εκάστοτε προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει και να ελέγξει τους φόβους του. Τι φοβόμαστε σήμερα και πως μπορούμε να το ξεπεράσουμε; Ένα βασικό και επιτακτικό ανθρώπινο συναίσθημα είναι ο «φόβος», ο οποίος δημιουργείται από την έννοια της «ανάγκης». Σκοπός και αίτιο της ανάπτυξης ενός πολιτισμικού ρεύματος είναι η προσπάθεια μιας κοινωνίας να ξεπεράσει και να ελέγξει συλλογικά τρεις βασικές ομάδες φόβων, οι οποίοι βρίσκονται σε άμεση σχέση και συνάρτηση με τριών ειδών πραγματικά και πρακτικά γεγονότα. Ο πρώτος φόβος είναι ο φόβος της φυσικής ανθρώπινης επιβίωσης, ο δεύτερος είναι ο φόβος της βίαιης δράσης του φυσικού περιβάλλοντος και τέλος ο μεταφυσικός φόβος, δηλαδή ο φόβος που προκαλούν κάποια γεγονότα τα οποία ξεφεύγουν από το πλαίσιο μιας λογικής ερμηνείας, η οποία θα είχε τη βάση της στην εμπειρία των ανθρώπινων αισθήσεων, όπως ο θάνατος. Προκειμένου ο άνθρωπος να κατασιγάσει αυτές τις τρεις ομάδες φόβων δημιούργησε αντίστοιχα, τα «κοινωνικά συστήματα» από τα οποία προήλθαν τα «πολιτικά συστήματα», την «επιστήμη» η οποία σε κάποιες περιπτώσεις μετασχηματίζεται σε «τεχνολογία». και τέλος τη «θεολογία», η οποία αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε η δημιουργία της έννοιας της «θρησκείας». Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκαν οι βασικοί τρεις πυλώνες ενός πολιτισμικού ρεύματος. Στο πλαίσιο αυτών των τριών πολιτισμικών πυλώνων αναπτύσσονται ανθρώπινες διοικητικές δομές οι οποίες, όλες μαζί, αποτελούν αυτό το οποίο ονομάζουμε «κοσμική εξουσία». Όπως γίνεται φανερό, αυτό που οδηγεί σε κατάρρευση έναν πολιτισμό δεν είναι η φιλοσοφική βάση τους, αλλά οι φιλοδοξίες, ο δογματισμός και η διαφθορά, των ανθρώπων που συγκροτούν τις διοικητικές δομές τους. Όμως, όταν οι διοικητικές δομές των πολιτισμικών πυλώνων διαφθαρούν, οι πολιτισμικοί πυλώνες και ο πολιτισμός γενικότερα καταρρέουν, αφήνοντας τους ανθρώπινους φόβους να γιγαντωθούν εκ νέου. Τότε δημιουργείται η αναγκαιότητα δημιουργίας ενός νέου πολιτισμικού ρεύματος το οποίο θα πρέπει να είναι ικανό να κατασιγάσει τους νέους ανθρώπινους φόβους. Όμως μια κοινωνία που κυριαρχείται από υπέρμετρους φόβους, είναι μια υποταγμένη κοινωνία, ανίκανη να αντιδράσει λογικά και ήρεμα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων της. Μια φοβισμένη κοινωνία κυριαρχείται από την αίσθηση του πανικού, της οργής, της ανεξέλεγκτης βίας. Μια φοβισμένη κοινωνία είναι μια εύκολα χειραγωγούμενη κοινωνία. Το γιγάντωμα των αναγκών και των φόβων μας, μας στερεί το υπέρτατο ανθρώπινο αγαθό, την ελευθερία μας.
Σήμερα πλέον κατανοούμε γιατί ο δυτικός πολιτισμός, μας δημιούργησε έναν καταιγισμό πλαστών και άχρηστων αναγκών. Όχι για να μας κάνει πιο ευχάριστη τη ζωή. αλλά επειδή αυξάνοντας τις ανάγκες μας, γιγάντωνε πλαστά τους φόβους μας. Μας έκανε υποταγμένους και εύκολα χειραγωγούμενους. Ας αντιδράσουμε από σήμερα. Ας ελαχιστοποιήσουμε τους φόβους μας ελαχιστοποιώντας τις πλαστές ανάγκες μας, αντικαθιστώντας τις έννοιες του «αμοιβαίου συμφέροντος» και της περιστασιακής «ελεημοσύνης» με το μόνιμο αίσθημα της ανθρώπινης αλληλεγγύης. Η αλλαγή της πολιτισμικής συγκρότησης θα επιτευχθεί ειρηνικά και αναίμακτα, αν και όταν αντιληφθούμε την αναγκαιότητα μιας εσωτερικής μας αναμόρφωσης. Η πνευματική και συνειδησιακή συγκρότηση των πολιτών καθορίζει την ποιότητα της Πολιτείας και η ποιότητα της Πολιτείας, τον πολιτισμό που αυτή θα συγκροτήσει. Η μεγάλη πολιτισμική αλλαγή θα αρχίσει να γίνεται μια ειρηνική πραγματικότητα μόνο όταν κάνουμε την αγωνία μας, τον δικαιολογημένο κοινωνικό θυμό μας και το αίσθημα της εκδίκησης, αξιοπρέπεια, δουλειά, γνώση, υπευθυνότητα, συλλογικότητα.


Μιλάτε για μια επιστημονική επανάσταση συνδεδεμένη με ένα καινούργιο πολιτισμικό ρεύμα, το οποίο μπορεί να αλλάξει το σύγχρονο κόσμο. Τι «ευαγγελίζεται» το ρεύμα αυτό και που συνίσταται η νεωτερικότητά του, το καινούργιο;

Ένα θεμελιώδες ερώτημα είναι το με ποιόν τρόπο επιδρά το περιεχόμενο της επιστημονικής σκέψης στις δομές ενός πολιτισμικού ρεύματος; Αρχικά θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι οι θετικές επιστήμες και σε προέκταση ο πυλώνας της επιστήμης, δεν θεμελιώνονται πάνω σε πειραματικά αποδεδειγμένες έννοιες, όπως αφήνουμε πολλές φορές να εννοηθεί. Οι βάσεις των θετικών επιστημών είναι οι έννοιες της «ύλης», του «χρόνου», και του «χώρου». Όμως οι έννοιες αυτές, όπως γνωρίζουμε, δεν είναι ούτε χειροπιαστές ούτε αντικειμενικά προσδιορισμένες αλλά, φιλοσοφικά κατηγορούμενα προσδιοριζόμενα με διαφορετικούς τρόπους, σε διαφορετικές εποχές από διαφορετικούς πολιτισμούς. Το πολύ σημαντικό όμως είναι ότι, οι έννοιες αυτές δεν αποτελούν τη βάση μόνο του πυλώνα της επιστήμης ενός πολιτισμικού ρεύματος αλλά και των άλλων δύο πυλώνων του, εκείνων της θρησκευτικότητας και της κοινωνικής φιλοσοφίας. Επακόλουθο αυτού του γεγονότος είναι ότι, αν ανατραπεί το εννοιολογικό περιεχόμενο των εννοιών της «ύλης», του «χρόνου» και του «χώρου» καταρρέει ολόκληρο το πολιτισμικό οικοδόμημα μιας κοινωνίας. Η ανατροπή αυτή είναι προνόμιο των θετικών επιστημών και έχει επιτευχθεί από την σύγχρονη επιστημονική σκέψη. Ως εκ τούτου, η ανατροπή και η αλλαγή του δυτικού πολιτισμικού ρεύματος είναι ζήτημα χρόνου. Η μεγάλη αυτή επιστημονική επανάσταση, που θα σχηματοποιήσει σε νέες βάσεις τις κοινωνικές διοικητικές δομές, στηρίζεται σε δύο νέες βασικές αλήθειες, επιστημονικά τεκμηριωμένες τόσο θεωρητικά όσο και πειραματικά.
Η πρώτη αλήθεια αναφέρεται στην αποκάλυψη του τι είναι στην ουσία αυτό το οποίο ονομάζουμε αντικειμενική πραγματικότητα και σε προέκταση, τι είναι αυτό το οποίο ονομάζουμε ύλη η οποία αποτελεί το θεό του καταρρέοντος πολιτισμικού ρεύματος, στον βωμό της οποίας αλλά και των παραγώγων της, πολλές φορές θυσιάζουμε ακόμα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η σύγχρονη επιστημονική σκέψη, μέσω της πειραματικής διαδικασίας, γνωρίζει πλέον ότι η αισθητή υλική πραγματικότητα αποτελεί μια ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φυσιολογίας, η οποία δημιουργείται μέσα σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου με την βοήθεια των αισθητηρίων οργάνων μας. Η υλική πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα matrix. Σύμφωνα με την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας η υλική συμπαντική πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά «η προβολή (το είδωλο, το καθρέφτισμα) όσων υπάρχουν στο πραγματικό τετραδιάστατο μη Ευκλείδειο και αθέατο Σύμπαν πάνω σε έναν ψεύτικο τρισδιάστατο και Ευκλείδειο χώρο που φτιάχνουν πλαστά οι αισθήσεις μας». Τον χώρο αυτό η Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας ονομάζει χώρο Minkowski.Η δεύτερη επιστημονική αλήθεια στην οποία θα στηριχθεί το νέο πολιτισμικό ρεύμα είναι ή έννοια της ολικότητας. Το Σύμπαν της σύγχρονης επιστήμης είναι ένα ενιαίο σύστημα το οποίο δεν μερίζεται, ούτε αποτελείται από μέρη. Η αίσθηση των εξατομικευμένων αντικειμένων και μορφών δεν αποτελεί παρά μια νέα πλάνη η οποία στηρίζεται σε μια ιδιομορφία, βασικά, της όρασής μας αλλά γενικότερα της εγκεφαλικής μας συγκρότησης.
Η αλήθεια είναι ότι τα πάντα μέσα στο Σύμπαν είναι Ένα. Μια απέραντη ενιαία, και αδιαίρετη ενότητα. Μέσα σε αυτή την ενότητα χάνεται η έννοια της εξατομίκευσης της προσωπικής ύπαρξης. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να ευτυχή το μέρος, αν πάσχει το όλον.Η ευτυχία των μερών μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ευτυχίας του συνόλου. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί σε μια κοινωνική φιλοσοφία του «εμείς» και του «είμαι» καταργώντας την κοινωνική φιλοσοφία του «εγώ» και του «έχω». Συγχρόνως, το θεώρημα δράσης αντίδρασης μας διδάσκει ότι, μέσα σε ένα ενιαία και αδιάσπαστη συμπαντική ουσία, κάθε κακή δράση μας πάνω στο μέρος, δημιουργεί την ενστικτώδη αντίδραση του συνόλου πάνω σε μας. Με λίγα λόγια ότι κάνουμε το εισπράττουμε πολλαπλάσια από κάθε γωνιά της συμπαντικής ενότητας. Τέλος η έννοια της συμπαντικής αδιαίρετης ενότητας δημιουργεί μια νέα περιβαλλοντική συνείδηση εφόσον, η φύση είναι ένα μέρος του όλου και κάθε δράση μας εναντίον της σημαίνει δράση ολόκληρης της δημιουργίας εναντίον μας.


Δηλαδή λέτε πως ο,τιδήποτε αντιλαμβανόμαστε γύρω μας είναι ψευδές; Είναι matrix; Ό,τι μάθαμε είναι λάθος;

Ότι μάθαμε μέχρι σήμερα μας βοήθησε να δημιουργήσουμε όλα όσα χρειάζονταν για να αναπτύξουμε τον σημερινό δυτικό πολιτισμό. Δεν ήταν λάθος αλλά περιορισμοί της αλήθειας μέσα στα πλαίσια των δυνατοτήτων της ανθρώπινης φυσιολογίας και δογματικής. Όπως ανέφερε και ο Δημόκριτος: «Yπάρχουν δύο είδη γνώσης, η μία μέσω των αισθήσεων και η άλλη μέσω της διάνοιας. Από αυτές, εκείνη που αποκτάται μέσω της διάνοιας την αποκαλεί γνήσια, αποδίδοντάς της αξιοπιστία για την εκφορά σωστής κρίσης, ενώ εκείνη που αποκτάται μέσω των αισθήσεων την ονομάζει νόθα, μην αναγνωρίζοντάς της το αλάθητο για τη διάγνωση του αληθινού. Λέγει κατά λέξη, «υπάρχουν δύο μορφές γνώσεις, μία γνήσια και μία νόθα. Στη νόθα ανήκουν όλα τα παρακάτω, η όραση, η ακοή, η οσμή, η γεύση, η αφή. Η άλλη μορφή γνώσης είναι γνήσια, που είναι ξέχωρη από αυτή». Η σύγχρονη επιστημονική γνώση έχει αρχίσει να αντιλαμβάνεται τη γνώση που αποκτάται μέσω της διάνοιας και πάνω σε αυτήν δομεί το Νέο Πολιτισμικό Ρεύμα.


Ποια είναι κατά τη γνώμη σας, η επίδραση όλων των σύγχρονων επιστημονικών θεωριών στη νέα δομική συγκρότηση των δυτικών κοινωνιών;

Μια κοινωνία, η οποία έχει συνειδητοποιήσει τους προηγούμενους φυσικούς κανόνες, αναγνωρίζει ως βασική αξία της την «ελευθερία» στo πλαίσιo της ενότητας. Μέσο κατάκτησης της ελευθερίας αποτελεί η πνευματικότητα. Αποτέλεσμα της προηγούμενης διαπίστωσης είναι ότι πρώτη και βασική επιδίωξη του ανθρώπου πρέπει να είναι η διασφάλιση και επέκταση της πνευματικότητάς του. Αυτό όμως που θα πρέπει να διευκρινιστεί είναι ότι το πνεύμα δεν αποτελεί ένα ανεξάρτητο φιλοσοφικό κατηγόρημα, αλλά μια άλλη έκφραση της έννοιας της ελευθερίας. Πνευματικός άνθρωπος είναι ο ελεύθερος και κοινωνικοποιημένος άνθρωπος. Πνευματικότητα δεν σημαίνει εξαΰλωση αλλά απελευθέρωση. Η επιστήμη δίνει τα όπλα προκειμένου να συγκροτήσουμε έναν νέο ουμανιστικό πολιτισμό. Όμως οι κοινωνικές εξελίξεις έχουν δρομολογηθεί προς μια στρεβλή κατεύθυνση Ως εκ τούτου δεν υπάρχει παρά μόνο μια διέξοδος από την κρίση, η συνειδητοποίηση της ανάγκης μιας εσωτερικής προσωπικής μας αναμόρφωσης, Μια τέτοια εξέλιξη θα έχει ως βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα την αναμόρφωση των καθιερωμένων θεσμών και μακροπρόθεσμα την κατάρρευση της σημερινής οικονομίστικης λογικής και την ανάπτυξη ενός νέου Ουμανιστικού Πολιτισμού. Έτσι είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι, η επανάσταση η οποία ήδη συντελείται στους τομείς της ενέργειας, της τεχνολογίας, της οικογενειακής ζωής, τις σχέσεις των δύο φύλων, του τομέα της επικοινωνίας, θα έχει ως αποτέλεσμα, αργά ή γρήγορα, μια πολιτική και πολιτιστική έκρηξη, για την οποία πρέπει όλοι να είμαστε προετοιμασμένοι. Η προετοιμασία όμως αυτή δεν είναι εύκολη εφόσον προσκρούει σε μια στρεβλά και εγωιστικά αναπτυγμένη αίσθηση του «δημόσιου και οικονομικού συμφέροντος». Παρόλα αυτά, όσο δύσκολο και αν είναι, το πρώτο βήμα του Νέου Πολιτισμικού Ρεύματος πρέπει να γίνει τώρα. Είναι επιτακτική ανάγκη, το συντομότερο δυνατόν, να αντικατασταθεί ο πολιτισμός του Homo Sapiens, του σοφού ανθρώπου των πολέμων του αίματος και των καταστροφών, από τον ουμανιστικό πολιτισμό του Homo Universalis, του Συμπαντικού ανθρώπου, που τόσο έχουμε ανάγκη.

Οι νέες επιστημονικές ανακαλύψεις ή διαπιστώσεις παραμένουν στο περιθώριο του εκπαιδευτικού συστήματος και γιατί;

Είναι θέμα των δυτικών «εκπαιδευτικών συστημάτων». Τα συστήματα αυτά προωθούν μόνο τις γνώσεις που αποβλέπουν στην θεοποίηση της ύλης και της ατομικότητας, ως παραγόντων της οικονομικής ανάπτυξης. Η λογική των εκπαιδευτικών αυτών συστημάτων θεωρεί, αλλά δεν ομολογεί, ότι η οικονομική ευμάρεια είναι ο μόνος παράγοντας που οδηγεί στην ευτυχία της κοινωνίας και του ανθρώπου.

Όλα είναι ένα, όλα είναι τώρα;

Όπως αναφέρει ο Αϊνστάιν: «Για εμάς τους ορκισμένους φυσικούς η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν το παρόν και το μέλλον είναι μόνο μια ψευδαίσθηση ακόμα και αν είναι τόσο επίμονη». Η έννοια του «χρόνου» στη σύγχρονη Φυσική τροποποιείται ριζικά έτσι ώστε, έννοιες όπως αυτές του «παρόντος», του «μέλλοντος» και του «παρελθόντος» δεν έχουν πλέον επιστημονικό νόημα. Ομοίως, δεν έχουν νόημα έννοιες όπως αυτές, του «εδώ» και του «εκεί», του «πάνω» ή του «κάτω». Στο Σύμπαν της σύγχρονης επιστημονικής πραγματικότητας το «εδώ» είναι «παντού» και το «τώρα» ταυτίζεται με το «χθες» και το «αύριο». Υπάρχουν άλλοι επιστήμονες ή φιλόσοφοι εντός ή εκτός Ελλάδας με τους οποίους συμφωνείτε στην αναγκαιότητα του νέου αυτού πολιτισμικού ρεύματος; Όπως πλέον διαφαίνεται, το μηχανιστικό και υλιστικό κοσμοείδωλο, που θεμελιώθηκε κατά τον 16ο-17ο αιώνα, έχει σχεδόν κλείσει τον ιστορικό του κύκλο αφήνοντας πίσω του τα συντρίμμια ενός καταρρέοντος δυτικού πολιτισμού σε κοινωνικό, οικονομικό και θεολογικό επίπεδο. Η ανάγκη δημιουργίας ενός νέου δυτικού πολιτισμικού ρεύματος είναι επιτακτική όσο ποτέ άλλοτε. Το πρόβλημα όμως είναι η αναζήτηση των αξιακών και ηθικών βάσεων της ανάπτυξης του νέου αυτού ανθρωπιστικού πολιτισμικού ρεύματος Την ανάγκη αυτή έχουν επισημάνει, προτείνοντας λύσεις, μεγάλοι διανοητές σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά και στην Ελλάδα. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους Τόφλερ, Μαρκούζε και Νέγκρι. Εκτός αυτών όμως, τόσο η διάσημη Λέσχη της Ρώμης, όσο και η Ομάδα Φουτουριστών στο Stanford Research Institute, μελετώντας τα πολύ επικίνδυνα μελλοντικά προβλήματα της ανθρωπότητας, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η τρέχουσα κοσμοθεωρία και οι τεχνολογίες που αυτή υποστηρίζει, έχουν μεν δημιουργήσει τεράστια οφέλη σε ένα επίπεδο, αλλά συγχρόνως είναι απαρχαιωμένες και υπεύθυνες για τη δημιουργία του παγκόσμιου μεγάλου προβλήματος. Οι συγγραφείς αυτών των μελετών διατύπωσαν μια πρότασή εξόδου από την κρίση που δεν είχε να κάνει με την οικονομία, την τεχνολογία ή την πολιτική. Περισσότερο εξαρτιόταν από την επανάκτηση αυτού που ο Άλντους Χάξλεϊ όρισε ως προαιώνια φιλοσοφία: Μια κατανόηση της σχέσης μεταξύ του εαυτού μας και του κόσμου που βρίσκεται στη ρίζα κάθε μεγάλου κοινωνικού, θρησκευτικού ή φιλοσοφικού κινήματος. Όπως επισημαίνουν οι διανοητές Hugh Kearney, Βuckminster Fullet, John Strohmeier και Peter Westbrook, οι βάσεις μιας νέας πολιτισμικής συγκρότησης απορρέει μόνο μέσα από ένα σύστημα σκέψης, το οποίο πήγασε από την αρχαία Ελληνική διανόηση. Ποιος όμως τους άκουσε και ποιος τους ακούει ακόμα και σήμερα;

Πέρα από την ακαδημαϊκή σας δράση πως αλλιώς οργανώνεστε και προωθείτε τις ιδέες σας;
Οι ιδέες δεν έχουν ατομική, αλλά συλλογική πατρότητα, ως εκ τούτου δεν είναι δυνατόν να προωθούνται συγκεκριμένα από κάποιον. Η γνώση της αλήθειας των όντων δεν αποτελεί κτήση κανενός. Όλοι μας αποτελούμε μετόχους της συμπαντικής γνώσης στο επίπεδο των δυνατοτήτων μας. Η γνώση είναι δύναμη και η συνολική δύναμη του σύμπαντος μερίζεται στους ανθρώπους δίχως να διαμερίζεται και δεν αποτελεί αποκλειστικό κτήμα κανενός. Η σχέση της γνώσης με τον άνθρωπο είναι ερωτική και όπως αναφέρει και ο καθηγητής της θεολογικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Μ. Μπέγζος: «Η κτητική γνώση μένει ανέραστη, αλλά η μετοχική γνώση γίνεται ερωτική πράξη. Η αλήθεια δεν είναι καρπός στεγνού λογισμού των φυσικομαθηματικών επιστημών και στυγνού υπολογισμού κεφαλαιοκρατικών συμφερόντων, αλλά αποτελεί γέννημα θρέμμα του ερωτικού λόγου. Μόνο στον έρωτα ενώνεται η ζωή με τη σκέψη, η γνώση με την πράξη, η θεωρία με την εφαρμογή. Και μόνο σε ένα τέτοιο ορίζοντα σχεσιακού, υπαρξιακού διαλόγου, συμβιωτικού και ερωτικού λόγου βρίσκει η ζωή το νόημα της, παίρνει ξανά πάλι σημασία και αποκτά όντως αξία».

ΟΜΟΡΦΙΑ: ΕΞΑΦΑΝΕΙΣΤΕ ΤΟ ΑΝΤΙΑΙΣΘΗΤΙΚΟ "ΔΙΠΛΟΣΑΓΟΝΟ"

Μπορεί να περνάτε αρκετές ώρες στο γυμναστήριο και να έχετε καταφέρει να σμιλέψετε το σώμα σας, όμως το ενοχλητικό διπλοσάγονο δεν φεύγει όσο κι αν τρέχετε στο διάδρομο και όσες ασκήσεις με βάρη κι αν κάνετε!

Με την πάροδο των ετών, το δέρμα χάνει την ελαστικότητά του κι έτσι χαλαρώνει γύρω από το λαιμό και κάτω από το σαγόνι. Η έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία και η κακή διατροφή επιταχύνουν τη διαδικασία χαλάρωσης του δέρματος.
Δύο είναι οι βασικοί μύες, ο στερνοκλειδομαστοειδής και το πλάτυσμα, που βρίσκονται στο λαιμό και η εκγύμνασή τους βοηθά να μοιάζει το δέρμα στο σημείο αυτό πιο σφριγηλό και νεανικό.
Όσοι θέλουν να απαλλαγούν από το χαλαρωμένο δέρμα κάτω από το σαγόνι συνήθως αφήνονται στο νυστέρι του πλαστικού, αξίζει όμως να δοκιμάσετε πρώτα μερικές απλές ασκήσεις πριν αποφασίσετε να προχωρήσετε σε αισθητική επέμβαση.

Σταθείτε με τον κορμό σε ευθεία και τα χέρια χαλαρά. Γέρνετε το κεφάλι προς τα πίσω ώστε να κοιτάζετε το ταβάνι. Δώστε ένα… φιλί στο ταβάνι, σουφρώνοντας τα χείλη και πιέζοντάς τα όσο το δυνατόν περισσότερο προς τα εμπρός. Θα νιώσετε το δέρμα στο λαιμό και το σαγόνι να τεντώνει. Κρατήστε για 5 δευτερόλεπτα, χαλαρώστε τα χείλη και επαναφέρετε το κεφάλι στην κανονική του θέση. Κάντε δύο σετ των 15 επαναλήψεων.

Ξαπλώστε ανάσκελα στο κρεβάτι, με τον αυχένα να βρίσκεται στην άκρη του στρώματος και το κεφάλι χαλαρό. Σφίγγοντας τους μύες που βρίσκονται στο πρόσθιο μέρος του λαιμού, σηκώστε αργά το κεφάλι και φέρτε το σαγόνι προς το στήθος, με τους ώμους να ακουμπούν το στρώμα. Κρατήστε για 10 δευτερόλεπτα και επαναφέρετε αργά τον αυχένα στην αρχική του θέση. Κάντε 3 σετ των 2 επαναλήψεων. Σηκωθείτε ανάμεσα στα σετ για να αποφύγετε τη ζαλάδα.

Σταθείτε ή καθίστε σε μια καρέκλα. Κρατήστε τον κορμό σε ευθεία ώστε η πλάτη να είναι ίσια. Κουνήστε το σαγόνι πάνω-κάτω σαν να μασάτε, κρατώντας κλειστό το στόμα. Εισπνέετε βαθιά από τη μύτη και καθώς εκπνέετε κάντε έναν ήχο σαν μουρμούρισμα. Μετά την εκπνοή, ανοίγετε διάπλατα το στόμα και με την άκρη της γλώσσας πιέζετε ελαφρώς τα κάτω δόντια από τη μέσα πλευρά. Μείνετε σε αυτή τη θέση και κάντε μια βαθιά εισπνοή. Κατά την εκπνοή, αφήστε να ακουστεί παρατεταμένα ένα «α». Επαναλάβετε δύο φορές.

Καθίστε σε μια καρέκλα και την πλάτη σε ευθεία και τους ώμους χαλαρούς. Γέρνετε το κεφάλι προς τα πίσω ώστε να κοιτάζετε το ταβάνι. Το στόμα είναι κλειστό, όμως τα χείλη δεν είναι σφιγμένα. Ανοίγετε το στόμα ώστε να σχηματιστεί ένα «ο». Μείνετε για 20 δευτερόλεπτα. Θα νιώσετε ένα ελαφρύ τράβηγμα στα πλαϊνά του λαιμού. Χαλαρώνετε το στόμα και χαμηλώνετε το πιγούνι. Κάντε 2 σετ των 10 επαναλήψεων.

Εκτείνετε το κάτω χείλος προς τα εμπρός όσο μπορείτε. Το δέρμα στο πιγούνι θα πρέπει αν ζαρώσει. Κρατήστε για 1 δευτερόλεπτο. Στη συνέχεια, με το χείλος στην ίδια θέση, σφίγγετε τους μύες στο πρόσθιο μέρος του λαιμού και χαμηλώνετε το πιγούνι προς το στήθος, χωρίς να καμπουριάζει η πλάτη. Κρατήστε για 1 δευτερόλεπτο, χαλαρώστε τα χείλη και ισιώστε τον αυχένα. Κάντε 2 σετ των 20 επαναλήψεων.

"ΓΚΙΝΓΚΟ ΜΠΙΛΟΜΠΑ", ΤΟ ΒΟΤΑΝΟ ΜΕ ΤΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ.

To ginkgo biloba (γκίνγκο μπιλόμπα), δηλαδή το εκχύλισμα από τα φύλλα του δένδρου ginkgo (γίνκο το δίλοβο ή σαλιβουρία), εί­ναι, εκτός των άλλων σημαντικών, ένα εξαιρετικό αντιοξειδωτικό και από τα σπουδαιότερα ζωτικά θρεπτικά συστατικά για την ανα­στολή της γήρανσης του εγκεφάλου.

Το ginkgo biloba είναι το παλαιότερο είδος δέντρου πάνω στη γη, γνωστό ήδη από την εποχή των δεινοσαύρων. Πρόκειται για δέντρο φυλλοβόλο και μακρόβιο που μπορεί να ζήσει πάνω από χίλια χρόνια. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που τα φύλλα του χρησιμοποιούνται για να προωθήσουν, εκτός των άλλων, τη μακροζωία. Για χιλιάδες χρόνια οι Κινέζοι χρησιμοποιούσαν τα φύλα ginkgo για τη θεραπεία διαταραχών που σχετίζονται με τη γήρανση. Σήμερα, πολυάριθμες επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι πράγματι το ginkgo biloba μπορεί να βοηθήσει στην επιβράδυνση της απώλειας μνήμης εκείνους που πάσχουν από Αλτσχάιμερ, άνοια και εξασθένηση της μνήμης που σχετίζεται με τη γήρανση. Το ginkgo biloba μάχεται κατά της γήρανσης με δύο τρόπους. Κατ’ αρχήν τα φλαβονοειδή που υπάρχουν στο φυτό δρουν ως αντιοξειδωτικά στον οργανισμό και καταπολεμούν τις βλάβες που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες. Επιπρόσθετα, παρεμβαίνει ανασταλτικά στη δράση μιας ουσίας που παράγεται στο σώμα και ονομάζεται παράγοντας ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων, που οδηγεί σε αύξηση της γλοιότητας (πήξη) του αίματος και συσσώρευση χοληστερόλης στα τοιχώματα των αγγείων, με συνέπεια την ανάπτυξη αρτηριοσκλήρωσης και αυξημένο κίνδυνο θρομβωτικών (κυρίως καρδιακών και εγκεφαλικών) επεισοδίων.

Η φυτικής προέλευσης αυτή ουσία, λοιπόν, με τα αντιοξειδωτικά φλαβονοειδή που περιέχει και στα οποία οφείλει τη μεγάλη της απο­τελεσματικότητα στον εγκέφαλο, βοηθά πολύπλευρα και εξ ίσου αποτελεσματικά την υγεία μας συνολικά. Χρησιμοποιείται παραδοσιακά για την καλή κυκλοφορία του αίματος σε όλο το σώμα και την καλή λειτουργία του εγκεφάλου. Γενικά, σύμφωνα με μελέτες, το Ginkgo Biloba έχει αντιοξειδωτική, αντιμικροβιακή και κυτταροπροστατευτική δράση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι έχει ιδιαίτερα ωφέλιμη δράση στην υγεία και καλή λειτουργία των ματιών και μπορεί να καθυστερήσει την εξέλιξη σοβαρών παθήσεων των ματιών. Είναι πολύ εντυπωσιακό ότι στην Ευρώπη, όπου το ginkgo biloba αποτελεί μέρος πρότυπων θεραπειών που χρησιμοποιούν βότανα εδώ και χρόνια, αποτελεί σχεδόν το 1% του συνόλου της αγοράς φαρμάκων. Οι συνολικές ετήσιες πωλήσεις των προϊόντων ginkgo σε ολόκληρο τον κόσμο ξεπερνoύν σήμερα το 1 δισεκατομμύριο δολάρια. Το ginkgo biloba περιέχει δύο ομάδες δραστικών ουσιών που είναι τα φλαβονοειδή και τα τερπενοειδή, που μέρος από τα τελευταία ελέγχει την αλλεργική φλεγμονή, το αναφυλακτικό σοκ και το άσθμα.  Από την άλλη μεριά τα φλαβονοειδή, που περιέχονται στην ουσία αυτή, είναι ισχυρά αντιοξειδωτικά που καταπολεμούν τις επιδράσεις των ελεύθερων ριζών (η κυρίως αιτία της πρόωρης γήρανσης και της άνοιας) και σύμφωνα με μελέτες φαίνεται ότι τα αντιοξειδωτικά αυτά μπορούν να προστατεύουν επίσης τα μάτια για καθαρότερη όραση, το καρδιαγγειακό σύστημα και το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η χρήση των φύλλων του ginkgo biloba στην ιατρική πρωτοεμφανίστηκε στην Κίνα το 2800 π.Χ. και μελέτες έδειξαν ότι το βότανο αυτό είναι αποτελεσματικό στην αύξηση της ροής του αίματος στα άκρα και τον εγκέφαλο. Επίσης, έχει αποδειχθεί ότι τα φύλλα του φυτού μετριάζουν τις δυσμενείς επιδράσεις του παράγοντα ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων, συμπεριλαμβανομένων των φλεγμονωδών αντιδράσεων που σχετίζονται με τη δράση του ανοσοποιητικού συστήματος. Το Ginkgo Biloba χρησιμοποιείται για περιπτώσεις κυκλοφορικών προβλημάτων και άλλων σχετιζόμενων διαταραχών όπως είναι το Αλτσχάιμερ, η ζαλάδα, το σύνδρομο Raynauds, το μούδιασμα, η ημικρανία, οι δυσλειτουργίες στύσης, η φλεγμονή και οι διαταραχές στην πνευματική και εγκεφαλική λειτουργία. Γνωρίζουμε από περισσότερες από 50 μελέτες έρευνας ότι τα ενεργά συστατικά του γκίνγκο μπιλόμπα είναι πολύ αποτελεσματικά για την αύξηση της ροής του αίματος στον εγκέφαλο. Καλύτερη ροή αίματος σημαίνει καλύτερη μνήμη και μεγαλύτερη γενική εγρήγορση. Πολυά­ριθμες μελέτες έχουν δείξει ότι, σε περιπτώσεις εγκεφαλικής ανεπάρ­κειας (ανεπαρκούς ροής αίματος στον εγκέφαλο), το ginkgo biloba αποτελεί μια πολύτιμη και εξαιρετικά ασφαλή θεραπεία. Αποκαθιστώντας μια ομαλότερη ροή αίματος προς τον εγκέφαλο, το γκίνγκο μπιλόμπα μειώνει την απώλεια μνήμης, τη σύγχυση, τον αποπροσανατολισμό και την ψυχοκινητική διέγερση. Φυσικά, καλύτερη ροή αίματος σημαί­νει επίσης μικρότερη πιθανότητα για ισχαιμικό εγκεφαλικό. To ginkgo biloba μειώνει τις πιθανότητες εγκεφαλικού και με άλλον ένα τρόπο, κάνοντας τα αιμο­πετάλια λιγότερο κολλώδη, και συνεπώς μειώνοντας τις πιθανότητες να σχηματίσουν θρόμβο και να αποκλείσουν τη ροή αίματος προς τον εγκέφαλο. To γκίνγκο μπιλόμπα μπορεί να βοηθήσει να επιβραδύνουμε και ίσως να ανα­κόψουμε, ή ακόμα και να αναστρέψουμε, μερικές από τις εγκεφαλικές βλάβες που προκαλούνται από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Το ginkgo biloba είναι εγκεκριμένη θεραπεία για την νόσο Αλτσχάιμερ στη Γερμανία και για ορισμένες άλλες χώρες. Αρκετές πρόσφατες μελέτες στις Ηνωμένες Πο­λιτείες έχουν δείξει ότι η λήψη του βοτάνου μπορεί να σταθεροποιήσει, και ακόμα και να βελτιώσει, την άνοια τύπου Αλτσχάιμερ για διάστημα έως και ενός έτους. Στις μελέτες, οι ασθενείς που έπαιρναν ginkgo biloba εί­χαν σταθερή ή βελτιωμένη νοητική λειτουργία. Τα πήγαν το ίδιο καλά με άλλους ασθενείς που έπαιρναν ακριβότερα συνταγογραφούμενα φάρμακα χωρίς να εμφανίζουν ανεπιθύμητες ενέργειες και τα πήγαν πολύ καλύτερα από ασθενείς που πήραν μόνο placebo. Βελτιώνοντας την κυκλοφορία μέσω των μικροσκοπικών αιμοφόρων αγγείων των ματιών, το ginkgo biloba βοηθά επίσης παρέχοντας προστασία, ή και βελτιώνοντας καταστάσεις, όπως η εκφύ­λιση της ωχράς κηλίδας, η αμφιβληστροειδοπάθεια, το γλαύκωμα και οι καταρράκτες. Επιπροσθέτως είναι πολύ σημαντικό ότι τα συ­μπληρώματα διατροφής ginkgo βοηθούν στη βελτίωση της σεξουαλικής λειτουργίας των ανδρών, με σημαντική ενίσχυση της στύσης, αυξάνουν την ερωτική επιθυμία ανδρών και γυναικών, σταθεροποιούν τους ακανόνιστους καρδιακούς ρυθμούς και ανακουφίζουν από τη δυσφορία της διαλείπουσας χωλότητας, που είναι μια κυκλοφοριακή διαταραχή των ποδιών (κυρίως των σακχαροδιαβητικών).


ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΥ ΚΑΙ ΠΩΣ ΘΑ ΤΟ ΒΡΕΙΤΕ, ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ ΑΛΛΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ, ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΗΣΕΤΕ ΜΑΖΙ ΜΑΣ ΣΤΟ E-MAIL: ioand3@gmail.com

ΦΘΟΡΑ-ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΠΩΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΙ

Η φθορά του οργανισμού μας και άρα η γήρανσή του είναι κυρίως συνδεδεμένη με την "οξείδωσή" του, που για να την αντιμετωπίσουμε χρειαζόμαστε αντιοξειδωτικά...

Οι σύγχρονες συνθήκες ζωής και οι καθημερινές μας συνήθειες επηρεάζουν σε πολύ μεγάλο βαθμό την κατάσταση του οργανισμού μας και μπορεί να μας οδηγήσουν σε πρόωρη γήρανση. Υπάρχουν όμως ορισμένα θρεπτικά συστατικά που μπορούν να μας βοηθήσουν να καθυστερήσουμε την πρόωρη γήρανση του οργανισμού μας και τα σημάδια του χρόνου στο σώμα και το πρόσωπό μας.
Η γήρανση του οργανισμού είναι μια απόλυτα φυσιολογική βιολογική διαδικασία που εξαρτάται από ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Οι ενδογενείς παράγοντες έχουν να κάνουν κυρίως με το γενετικό υπόβαθρο του ατόμου και δυστυχώς εκεί δεν μπορούμε να κάνουμε και πολλά πράγματα. Στους εξωγενείς παράγοντες περιλαμβάνονται οι περιβαλλοντικοί και άλλοι παράγοντες όπως η ηλιακή ακτινοβολία, το κάπνισμα, η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι τοξικές ουσίες, το άγχος, οι φλεγμονώδεις καταστάσεις, η κατανάλωση αλκοόλ, η κακή διατροφή κλπ. και φυσικά, όσον αφορά αυτούς, υπάρχουν αρκετοί τρόποι για να αντιδράσουμε. Οι εξωγενείς αυτοί παράγοντες οδηγούν στην παραγωγή ελευθέρων ριζών. Στην περίπτωση που παράγονται στο σώμα περισσότερες ελεύθερες ρίζες από αυτές που ο οργανισμός μπορεί να αντιμετωπίσει προκαλείται το λεγόμενο οξειδωτικό στρες. Το οξειδωτικό στρες είναι βασικός παράγοντας γήρανσης του οργανισμού. Όταν το σώμα βρίσκεται σε οξειδωτικό στρες, οι πλεονάζουσες ελεύθερες ρίζες προκαλούν βλάβες στα βιομόρια των κυττάρων (DNA, πρωτεΐνες, λιπίδια και υδατάνθρακες) προκαλώντας πρόωρη γήρανση του οργανισμού. Ο οργανισμός βέβαια διαθέτει το δικό του σύστημα άμυνας έναντι των τοξικών ελευθέρων ριζών, το οποίο αποτελείται από αντιοξειδωτικά ένζυμα και μικρού μοριακού βάρους ουσίες. Τα αντιοξειδωτικά ένζυμα, τα γνωστότερα από τα οποία είναι η υπεροξειδική δισμουτάση, η καταλάση και η υπεροξειδάση της γλουταθειόνης, βρίσκονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις εντός των κυττάρων αλλά σε μικρές ή καθόλου στα εξωκυτταρικά υγρά (π.χ. στο αίμα). Τα αντιοξειδωτικά ένζυμα δρουν συνεργικά προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις ελεύθερες ρίζες που παράγονται φυσιολογικά από τις μεταβολικές διεργασίες του οργανισμού, αλλά και αυτές που παράγονται λόγω περιβαλλοντικών παραγόντων. Εξωκυτταρικά, στα βιολογικά υγρά κυκλοφορούν και αναλαμβάνουν δράση μικρού μοριακού βάρους αντιοξειδωτικές ουσίες, όπως η λιποδιαλυτή βιταμίνη Ε, η υδατοδιαλυτή βιταμίνη C και άλλες αντιοξειδωτικές ουσίες. Ορισμένες από αυτές παράγονται από το ίδιο το σώμα ενώ σημαντικός αριθμός αυτών εισέρχεται στον οργανισμό με τη διατροφή. Γίνεται εύκολα κατανοητό, ότι το αμυντικό σύστημα του οργανισμού δεν είναι δυνατόν να καταφέρει μόνο του να αντιμετωπίσει τη συνεχή και μεγάλη παραγωγή ελευθέρων ριζών. Έτσι η λήψη με τη διατροφή ή μέσω συμπληρώματος αντιοξειδωτικών και αντιφλεγμονωδών συστατικών είναι απαραίτητη για να μπορέσει το σώμα να καταπολεμήσει τις ελεύθερες ρίζες, αναστέλοντας κατά πολύ την φθορά του οργανισμού και καθυστερώντας τη γήρανσή του. Τα συστατικά αυτά μπορεί να έχουν τα ίδια αντιοξειδωτική δράση ή να συμβάλλουν στη δράση των αντιοξειδωτικών ενζύμων του οργανισμού. Επίσης, συστατικά με αντιφλεγμονώδη δράση μπορούν να έχουν ωφέλιμη δράση στην υγεία δεδομένου ότι οι φλεγμονώδεις καταστάσεις αυξάνουν το οξειδωτικό στρες. Παρακάτω θα δούμε αναλυτικά τα κυριότερα από αυτά.
Βιταμίνες
Η βιταμίνη Ε είναι μια λιποδιαλυτή βιταμίνη. Αποτελείται από άλφα, βήτα, γάμμα και δέλτα τοκοφερόλες και άλφα, βήτα, γάμμα και δέλτα τοκοτριενόλες, με τις α-τοκοφερόλες να είναι το πιο άφθονο ισομερές των τοκοφερολών. Η βιταμίνη Ε είναι γνωστή για την ισχυρή αντιοξειδωτική της δράση. Δρα ενάντια στις ελεύθερες ρίζες και αποτρέπει την οξείδωση των λιπιδίων συμβάλλοντας με αυτό τον τρόπο στην καλή κατάσταση των μεμβρανών των κυττάρων. Η βιταμίνη Ε είναι ιδιαίτερα σημαντική για την καθυστέρηση της γήρανσης του δέρματος. Η βιταμίνη C (ασκορβικό οξύ) είναι μια υδατοδιαλυτή βιταμίνη που εμφανίζει ισχυρή αντιοξειδωτική δράση. Δρώντας ως αντιοξειδωτικό καταπολεμά τις ελεύθερες ρίζες και μειώνει το οξειδωτικού στρες που αποτελεί βασικό παράγοντα γήρανσης. Επιπλέον, επιταχύνει την επούλωση των πληγών και επάγει τη σύνθεση του κολλαγόνου. Σημαντική είναι και η συμμετοχή της στην αναγέννηση της βιταμίνης Ε. Οι βιταμίνες C και E, καθώς και συνδυασμοί τους, φαίνεται να ασκούν μια σημαντική προστατευτική δράση στα κύτταρα με το συνδυασμό των δύο βιταμινών να έχει συχνά καλύτερα αποτελέσματα έναντι των αντίστοιχων μεμονωμένων βιταμινών.
Μέταλλα
Το σελήνιο, ο ψευδάργυρος, ο χαλκός και το μαγγάνιο αποτελούν μέταλλα με σημαντική αντιοξειδωτική δράση. Το σελήνιο είναι απαραίτητο για τη δράση του αντιοξειδωτικού ενζύμου υπεροξειδάση της γλουταθειόνης. Ο ψευδάργυρος, ο χαλκός και το μαγγάνιο απαιτούνται για τη δράση του αντιοξειδωτικού ενζύμου υπεροξειδική δισμουτάση. Η έλλειψη των παραπάνω μετάλλων οδηγεί σε μειωμένη δραστικότητα των αντιοξειδωτικών ενζύμων και συνεπώς σε αυξημένο οξειδωτικό στρες. Επιπλέον, το σελήνιο μπορεί να δράσει συνεργιστικά με τη βιταμίνη Ε, ο ψευδάργυρος είναι συμπαράγοντας πολλών σημαντικών ενζύμων και κάποια σύμπλοκα χαλκού έχουν αντιοξειδωτική δράση.
Συνένζυμο Q10
Το συνένζυμο Q10 έχει ισχυρή αντιοξειδωτική δράση και μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του οξειδωτικού στρες. Βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα και είναι απαραίτητο για την παραγωγή ενέργειας. Τα επίπεδά του μειώνονται με την ηλικία.
Καροτενοειδή
Τα καροτενοειδή είναι χρωστικές των φυτών τα οποία τα προστατεύουν από την ηλιακή ακτινοβολία. Πολλά από αυτά έχουν ισχυρή αντιοξειδωτική δράση, συμπεριλαμβανομένου του β-καροτενίου και του λυκοπενίου. Το β-καροτένιο είναι μια προ-βιταμίνη Α που μετατρέπεται στο σώμα σε βιταμίνη Α ανάλογα με τις ανάγκες του οργανισμού. Ο συνδυασμός των καροτενοειδών με άλλα αντιοξειδωτικά, όπως με τη βιταμίνη Ε, μπορεί να αυξήσει τη δράση τους ενάντια στις ελεύθερες ρίζες.
Πολυφαινόλες
Οι πολυφαινόλες είναι μια μεγάλη ομάδα ουσιών με την υποκατηγορία των φλαβονοειδών να είναι η περισσότερο μελετημένη σε σχέση με την αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση της. Περιέχονται στο τσάι, το κρασί, τα λαχανικά, τα φρούτα και άλλα τρόφιμα φυτικής προέλευσης. Στις πολυφαινόλες ανήκουν η βανιλλίνη, το ελλαγικό οξύ, η κουρκουμίνη, η ρεσβερατρόλη, η κερκετίνη, η γενιστεΐνη, η επιγαλλοκατεχίνη, οι ταννίνες κ.λπ. Οι πολυφαινόλες παρουσιάζουν έντονη αντιοξειδωτική δράση. Ιδιαίτερα πλούσιες πηγές πολυφαινολών είναι το πράσινο τσάι, το εκχύλισμα από κουκούτσια σταφυλιών και εκχυλίσματα από πεύκα. Τα εκχυλίσματα αυτά σχετίζονται με την καθυστέρηση της γήρανσης. Το εκχύλισμα πράσινου τσαγιού είναι πλούσιο σε πολυφαινόλες. Οι πολυφαινόλες έχουν αντιοξειδωτική δράση κι επομένως προστατεύουν τα κύτταρα από οξειδωτικές βλάβες που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες. Δρουν ιδιαίτερα αποτελεσματικά στην προστασία του δέρματος από τις βλάβες που οφείλονται στην ηλιακή ακτινοβολία συμβάλλοντας μ’ αυτό τον τρόπο στην καθυστέρηση της γήρανσης του δέρματος. Το εκχύλισμα από κουκούτσια σταφυλιών είναι επίσης πλούσιο σε πολυφαινόλες. Οι πολυφαινόλες στο εκχύλισμα αυτό έχουν πολύ ισχυρή αντιοξειδωτική δράση, η οποία μάλιστα είναι σύμφωνα με μελέτες πολύ πιο ισχυρή από εκείνη των βιταμινών C και E. Το εκχύλισμα από κουκούτσια σταφυλιών είναι ιδιαίτερα ωφέλιμο για το δέρμα αφού συμβάλλει στην ελαστικότητα και τη νεανική εμφάνιση του δέρματος, προάγει την επούλωση κι επιπλέον μπορεί να προστατέψει από τη βλαπτική δράση της ηλιακής ακτινοβολίας. Τα εκχυλίσματα από διάφορα τμήματα πεύκων είναι πλούσιες πηγές φλαβονοειδών και έχουν ισχυρή αντιοξειδωτική δράση. Μελέτες που έχουν γίνει για την πυκνογενόλη (εκχύλισμα φλοιού θαλάσσιου πεύκου, Pinus pinaster) δείχνουν ότι τα συστατικά της παρέχουν προστασία στο κολλαγόνο και την ελαστίνη, επομένως συμβάλλουν στη διατήρηση της συνοχής και της ελαστικότητας του δέρματος. Επιπλέον, σύμφωνα με μελέτη η πυκνογενόλη μπορεί να επιδράσει στα τριχοειδή αγγεία του δέρματος και να κάνει ένα πρόσωπο χλωμό και γκριζαρισμένο να αποκτήσει μια πιο φωτεινή όψη. Παρόλο που οι περισσότερες δημοσιευμένες μελέτες αναφέρονται στην πυκνογενόλη, είναι γνωστό ότι εκχυλίσματα από πολλά είδη πεύκων είναι πλούσια σε φλαβονοειδή και έχουν έντονη αντιοξειδωτική δράση (Pinus halapensis, Pinus pinea, Pinus brutia, Pinus radiata, Pinus attenuata και Pinus nigra). Επίσης σε πειράματα στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών διαπιστώθηκε ότι μπορούν να μειώσουν κατά πολύ το οξειδωτικό στρες σε κύτταρα επιδερμίδας.
Άλφα λιποϊκό οξύ
Το άλφα λιποϊκό οξύ είναι ένα ισχυρό αντιοξειδωτικό. Δρα ενάντια στις ελεύθερες ρίζες, μειώνει το οξειδωτικό στρες και ενισχύει την αντιοξειδωτική δράση άλλων αντιοξειδωτικών, όπως των βιταμινών C και Ε. Επίσης μπορεί να συμβάλλει στην αποκατάσταση στα κύτταρα των επιπέδων της γλουταθειόνης, η οποία είναι ένα σημαντικό πεπτίδιο για την αντιοξειδωτική δράση του οργανισμού αλλά μειώνεται με την ηλικία. Το άλφα λιποϊκό οξύ θεωρείται ότι μπορεί να καθυστερήσει τη γήρανσή του σώματος και γι’ αυτό το λόγο περιλαμβάνεται συχνά σε συμπληρώματα για αντιγήρανση και μάλιστα ιδιαίτερα συχνά σε συμπληρώματα που απευθύνονται σε γυναίκες.
Κολλαγόνο
Το κολλαγόνο είναι μια πρωτεΐνη που απαντά στο δέρμα και ευθύνεται για τη συνοχή και την ελαστικότητά του. Εντοπίζεται και σε άλλα σημεία του σώματος, όπως στις αρθρώσεις. Στην περίπτωση που θέλουμε να καθυστερήσουμε τη γήρανση του δέρματος, η λήψη κολλαγόνου με συμπλήρωμα μπορεί να συμβάλλει στη συνοχή και την ελαστικότητα του δέρματος και συνεπώς να καθυστερήσει την εμφάνιση των σημαδιών της γήρανσης.
Ωμέγα Λιπαρά Οξέα
Τα ωμέγα λιπαρά οξέα είναι γνωστό ότι διαθέτουν αντιφλεγμονώδη δράση. Δεδομένου ότι οι φλεγμονώδεις καταστάσεις αποτελούν ένα σημαντικό παράγοντα πρόκλησης οξειδωτικού στρες και ότι το οξειδωτικό στρες επιταχύνει τη γήρανση, η λήψη ωμέγα λιπαρών οξέων μπορεί να μειώσει τις φλεγμονές, να μειώσει το οξειδωτικό στρες που προκαλείται και να συμβάλλει μ’ αυτό τον τρόπο στην καθυστέρηση της γήρανσης. Τα ωμέγα λιπαρά οξέα είναι σημαντικά για πολλούς τομείς της υγείας. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα έχουν αντιφλεγμονώδη δράση, συμβάλλουν στην καλή καρδιαγγειακή υγεία, στην καλή λειτουργία του εγκεφάλου και στην υγεία των αρθρώσεων. Τα ωμέγα-6 λιπαρά οξέα είναι αντιφλεγμονώδη και συμβάλλουν στην υγεία της καρδιάς και του δέρματος, ενώ και τα ωμέγα-7 λιπαρά οξέα είναι σημαντικά για την υγεία του δέρματος.

Πολύ χρήσιμα, για την πρόσληψη όλων αυτών των απαραίτητων για την υγεία μας, αλλά και αναστολέων της φθοράς του οργανισμού μας ουσιών, είναι τα συμπληρώματα διατροφής, που περιέχουν συστατικά τα οποία, όπως υποδηλώνεται από το όνομα τους, συμπληρώνουν τη διατροφή μας. Η χρήση τους είναι ιδιαίτερα σημαντική ή ακόμα και αναγκαία όταν δεν ακολουθείται μια ισορροπημένη διατροφή, έχει αποκλειστεί από τη διατροφή κάποια ομάδα θρεπτικών συστατικών ή επιβαρύνεται πολύ ο οργανισμός από κάποιον παράγοντα, παραδείγματος χάριν από το κάπνισμα. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, το άγχος και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες επιβαρύνουν τον οργανισμό μας και επιταχύνουν τη γήρανση του σώματος. Βασικός παράγοντας γήρανσης είναι, όπως έχει ήδη αναφερθεί, το οξειδωτικό στρες. Είναι προφανές ότι αν θέλουμε να καθυστερήσουμε τη γήρανση του σώματος (τονίζεται ότι αναφερόμαστε στη γήρανση λόγω εξωγενών παραγόντων), πρέπει να προσπαθήσουμε να μειώσουμε το οξειδωτικό στρες παρέχοντας στον οργανισμό μας αντιοξειδωτικά. Στην περίπτωση λοιπόν που ψάχνουμε κάποιο συμπλήρωμα για αντιγήρανση και σύμφωνα με όσα έχουν αναφερθεί παραπάνω, πρέπει να φροντίσουμε να επιλέξουμε ένα συμπλήρωμα με πολλά αντιοξειδωτικά, όπως βιταμίνες C, E, καροτενοειδή, συνένζυμο Q10, σελήνιο, ψευδάργυρο, χαλκό και κάποιο εκχύλισμα με πολυφαινόλες. Αυτό θα μας βοηθήσει να μειώσουμε το οξειδωτικό στρες στον οργανισμό μας, να μειώσουμε τον αριθμό των βλαβών που προκαλούνται λόγω αυτού και να καθυστερήσουμε τη γήρανση. Τα άτομα που αναζητούν κάτι ακόμα πιο δραστικό για αντιγήρανση και ενδιαφέρονται πολύ για την καθυστέρηση της γήρανσης του δέρματος πρέπει να λάβουν υπόψη τους ότι για τη γήρανση του δέρματος, εκτός από το οξειδωτικό στρες παίζει σημαντικό ρόλο και η υποβάθμιση των πρωτεϊνών του δέρματος, δηλαδή του κολλαγόνου και της ελαστίνης που ευθύνονται για τη συνοχή και την ελαστικότητά του. Η βιταμίνη C είναι απαραίτητη για τη σύνθεση του κολλαγόνου, το εκχύλισμα από φλοιό πεύκου (πυκνογενόλη) παρέχει προστασία στο κολλαγόνο και την ελαστίνη και επιδρά στα τριχοειδή του δέρματος και τα διάφορα εκχυλίσματα με πολυφαινόλες και το άλφα λιποϊκό οξύ έχουν συνδεθεί με την καθυστέρηση της γήρανσης του δέρματος. Συνεπώς, τα συστατικά αυτά πρέπει να εμπεριέχονται μαζί με τα αντιοξειδωτικά που αναφέρθηκαν και βέβαια μαζί με κολλαγόνο σε ένα ενισχυμένο αντιγηραντικό συμπλήρωμα. Οι βιταμίνες Β και η βιταμίνη Α είναι επίσης σημαντικές για τη γενικότερη υγεία του δέρματος. Η παράλληλη λήψη ωμέγα λιπαρών οξέων, κυρίως ωμέγα-3 και ωμέγα-6, μπορεί να ενισχύσει και να ωφελήσει ακόμα περισσότερο τον οργανισμό. Τα συμπληρώματα με ιχθυέλαια και μουρουνέλαιο είναι καλές πηγές ωμέγα-3 λιπαρών οξέων. Το μουρουνέλαιο περιέχει επιπλέον βιταμίνες A και D. Μια πολύ καλή πηγή ωμέγα-6 λιπαρών οξέων είναι το έλαιο νυχτολούλουδου (Evening Primrose Oil). Αξίζει να αναφερθεί και το Ιπποφαές, το οποίο περιέχει πολλά ωμέγα λιπαρά οξέα, όπως ωμέγα-3, ωμέγα-6, ωμέγα-7 και ωμέγα-9 κι επιπλέον βιταμίνη Ε, καροτενοειδή, φλαβονοειδή και ορισμένα μέταλλα (σελήνιο, ψευδάργυρο, χαλκό κλπ). Πολλοί άνθρωποι είναι διστακτικοί με τη λήψη συμπληρωμάτων διατροφής, πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι ζούμε σε μια εποχή που δυστυχώς επιβαρύνουμε πάρα πολύ τον οργανισμό μας με τις συνήθειές μας (κάπνισμα, υπερβολική έκθεση στον ήλιο), τις αδυναμίες μας (άγχος, στεναχώριες) και την κακή διατροφή (κακό πρότυπο διατροφής, κακή ποιότητα τροφών). Ο οργανισμός μας χρειάζεται αντιοξειδωτικά συστατικά για να αντιμετωπίσει το οξειδωτικό στρες που του προκαλούμε και αντιφλεγμονώδη συστατικά για να αντιμετωπίσει τις φλεγμονές που δημιουργούνται. Αν αυτά δεν τα παίρνουμε με τη διατροφή μας, καλό θα ήταν να τα πάρουμε με κάποιο συμπλήρωμα. Η αντιμετώπιση του οξειδωτικού στρες δεν έχει να κάνει απλά με τα σημάδια του χρόνου που εμείς βλέπουμε στο σώμα και το δέρμα μας αλλά με την υγεία και την καλή κατάσταση του σώματός μας γενικότερα. Η αντιμετώπιση του οξειδωτικού στρες δεν θα μας βοηθήσει απλά να φαινόμαστε νεότεροι και πιο υγιείς αλλά να είμαστε πιο υγιείς. Το χρόνιο οξειδωτικό στρες είναι πλέον γνωστό ότι μπορεί να οδηγήσει όχι απλά σε πρόωρη γήρανση, αλλά και σε σοβαρές παθολογικές καταστάσεις, συνεπώς η αντιμετώπιση του είναι θέμα ζωτικής σημασίας.

ΓΙΑ ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ ΣΧΕΤΙΚΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ, ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΗΣΕΤΕ ΜΑΖΙ ΜΑΣ ΣΤΟ ΤΗΛΕΦΩΝΟ: 6932256284, Ή ΣΤΟ E-MAIL: ioand3@gmail.com

ΜΠΟΡΕΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ;

ΑΥΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ, ΠΟΥ ΟΛΟΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΑ, ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ;

Το 1992, σε ηλικία μόνο 12 ετών, ένα κορίτσι ονόματι Severn Cullis - Suzuki από τον Καναδά, μίλησε στα Ηνωμένα Έθνη και άφησε εντελώς άφωνους τους παριστάμενους για πέντε λεπτά.

«Είμαι εδώ για να μιλήσω για όλες τις επόμενες γενιές» είπε. «Είμαι εδώ για να μιλήσω εξ ονόματος των πεινασμένων παιδιών σε όλο τον κόσμο, του οποίου οι κραυγές δεν ακούγονται. Είμαι μόνο ένα παιδί και δεν έχω τις λύσεις ... αλλά ούτε και εσείς έχετε. Είμαι μόνο ένα παιδί, αλλά ξέρω ότι είμαστε όλοι μέρος μιας οικογένειας πέντε δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Ακόμα και όταν έχουμε περισσότερα από αρκετά, φοβόμαστε να μοιραστούμε. Φοβόμαστε να δώσουμε μέρος του πλούτου μας. Πριν από δύο ημέρες εδώ στην Βραζιλία, μας συγκλόνισε όταν περάσαμε αρκετό χρόνο με τα παιδιά που ζουν στους δρόμους. Ένα από αυτά τα παιδιά μας είπε: «Μακάρι να ήμουν πλούσιος. Και αν ήμουν, θα έδινα σε όλα τα παιδιά του δρόμου τρόφιμα, ρούχα, φάρμακα, καταφύγιο, αγάπη και στοργή». Εάν το παιδί στους δρόμους που δεν έχει τίποτα είναι πρόθυμο να μοιραστεί, γιατί εμείς, οι οποίοι έχουμε τα πάντα, είμαστε ακόμα τόσο άπληστοι;

Είμαι μόνο ένα παιδί, αλλά ξέρω ότι αν όλα τα χρήματα που δαπανώνται για τον πόλεμο δινόταν στην προστασία του περιβάλλοντος, την εξάλειψη της φτώχειας, και την ιατρική έρευνα, πόσο θαυμάσιος τόπος αυτός ο κόσμος θα ήταν»;

Χρόνια αργότερα, η Severn έγραψε ένα κομμάτι για το περιοδικό Time το οποίο είπε: «Μίλησα για έξι λεπτά και καταχειροκροτήθηκα. Μερικοί από τους εκπροσώπους κλάψανε. Σκέφτηκα ότι είχα αγγίξει κάποιους από αυτούς, ότι η ομιλία μου θα μπορούσε να προκαλέσει πραγματική κινητοποίηση. Τώρα, μια δεκαετία από το Ρίο, αφού έχω παρευρεθεί σε πολλά άλλα συνέδρια, δεν είμαι σίγουρη τί έχει επιτευχθεί. Η εμπιστοσύνη μου στους ανθρώπους στην εξουσία και τη δύναμη της φωνής ενός ατόμου κλονίστηκε σοβαρά... Στα 10 χρόνια μετά το Ρίο, έχω μάθει ότι η αντιμετώπιση από τους ηγέτες μας δεν είναι αρκετή. Όπως είπε ο Γκάντι πριν από πολλά χρόνια …«Πρέπει να γίνουμε η αλλαγή που θέλουμε να δούμε». Ξέρω ότι η αλλαγή είναι εφικτή. (πηγήWikipedia)

Η ιδέα ενός καλύτερου κόσμου πάντα υπήρχε και πιθανότατα πάντα θα υπάρχει. Και πολλοί άνθρωποι θα οραματίζονται και θα προσπαθούν για αυτόν τον καλύτερο κόσμο. Και κάποιοι θα πουν: μα, δεν είναι όντως ο κόσμος μας καλύτερος από κάθε άλλη εποχή; Δεν ζουν σήμερα οι άνθρωποι σε συνθήκες που παλιότερα μόνο οι βασιλιάδες απολάμβαναν. Δεν είναι σπουδαίο που στα σπίτια μας έχουμε ζεστό νερό, τηλέφωνο, και δορυφορική τηλεόραση; Που μπορούμε να ταξιδέψουμε σε όλη την επιφάνεια της Γης, ακόμη και στους βυθούς των ωκεανών με μισθωμένο υποβρύχιο; Που ενημερωνόμαστε για τις νέες τάσεις μόδας στο Μιλάνο, τις νέες ταινίες του Χόλιγουντ, τις νέες εφευρέσεις του ΜΙΤ με ένα κλικ του υπολογιστή; Που αρκετές μορφές του καρκίνου είναι πια ιάσιμες;

Ναι, βεβαίως και από αυτή τη σκοπιά ο κόσμος ΜΑΣ είναι καλύτερος. Ο κόσμος των ΑΛΛΩΝ; Αυτών που δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό και αρρωσταίνουν από σοβαρές εντερικές διαταραχές; Των γυναικών που οι Ταλιμπάν τις εκτελούν σε δημόσιο χώρο γιατί υποψιάζονται μοιχεία; Των ανθρώπων που σκοτώνουν τα παιδιά τους γιατί τολμούν να επαναστατούν έναντι της δικτατορίας της Συρίας; Των παιδιών που γεννιούνται, ζουν και πεθαίνουν εργαζόμενα 16 ώρα, επειδή έχουν πουληθεί λόγω χρεών σαν σκλάβοι στην Κίνα; Των μολυσμένων από ραδιενέργεια; Των προσφύγων, των ΑΜΕΑ, των κοινωνικά αποκλεισμένων, των φτωχών της Κεντρικής Αμερικής, των θυμάτων του δουλεμπορίου (trafficking) και τόσων άλλων, είναι πράγματι ο κόσμος ΤΟΥΣ καλύτερος; Κατηγορηματικά όχι! Αν με τη λέξη κόσμος εννοούμε εκτός από τους ευνοημένους, όλους τους ανθρώπους του πλανήτη και, γιατί όχι, όλη τη φύση μαζί, τότε ο κόσμος μας είναι ένας κόσμος άνισος, άδικος, εγκληματικός και αυτοκαταστροφικός!

Και η ιδέα ενός καλύτερου κόσμου δεν μπορεί παρά να αφορά στο σύνολο και όχι σε μέρος των έμβιων όντων του πλανήτη, και πρέπει να επιτευχθεί με κάθε κόστος και στο συντομότερο χρονικό διάστημα, ειδικότερα στα τωρινά χρόνια που η ενημέρωση για τις δυστυχίες των υπολοίπων ανθρώπων του πλανήτη είναι εύκολη και άμεση. Η ύπαρξη ενός καλύτερου κόσμου πρέπει να επιτευχθεί για εμάς, για τους συνανθρώπους μας, για τα όντα όλα και για τον ίδιο τον πλανήτη Γη.

Σε διαφορετική περίπτωση θα έχουν αποτύχει ο πολιτισμός, οι θρησκείες, οι φιλοσοφίες και οι πολιτικές μας, ενώ η Γη και η φύση θα κινδυνέψουν σοβαρά με ολική καταστροφή. Και αν μη τι άλλο, το σημερινό γένος των ανθρώπων θα πρέπει να χαρακτηρισθεί ως γένος «μισάνθρωπων» με δύο έννοιες, είτε γιατί είναι αυτοί που διακατέχονται από μίσος για τους άλλους ανθρώπους, είτε γιατί λειτουργούν σα μισοί άνθρωποι, πολύ χειρότερα από τα πιο επικίνδυνα ζώα.

Ο σημερινός ΚΟΣΜΟΣ (το σύνολο ανθρώπων και φύσης) είναι πρωτόγνωρα επικίνδυνος, άνισος, άδικος και αυτοκαταστροφικός. Ποτέ ως σήμερα οι πηγές τροφής και οι προϋποθέσεις της ζωής (π.χ. οξυγόνο) δεν ήταν τόσο λίγες και μάλιστα υπό καθημερινό ανελέητο περιορισμό (π.χ. ο τροπικό δάσος του Αμαζονίου μειώθηκε την περίοδο 1994-1995, κατά 29.050 τετραγωνικά χιλιόμετρα δάσους)! Επίσης ποτέ ο πληθυσμός της Γης δεν έφτασε στο ασύλληπτο νούμερο των 7 δισεκατομμυρίων με ανοδικές τάσεις και τεράστιες μετακινήσεις ανθρώπων λόγω βιοκλιματικών αλλαγών, πολέμων, και φυσικών καταστροφών. Τα όπλα σήμερα είναι τόσο καταστροφικά που με το πάτημα ενός κουμπιού μπορεί να καταστραφεί μία ήπειρος. Τέλος, ποτέ ως σήμερα το 2% του των ανθρώπων δεν κατείχαν το 50% του παγκόσμιου πλούτου, τη στιγμή που άνω του 20% των ανθρώπων του πλανήτη ζουν σε συνθήκες εξαθλίωσης (ζουν με λιγότερο από ένα ευρώ τη μέρα).

Η ζοφερή εικόνα του σημερινού κόσμου ξεκίνησε με την τέταρτη επανάσταση του ανθρώπινου πολιτισμού που πραγματοποιήθηκε μετά το ξεκίνημα εκμετάλλευσης των υδρογονανθράκων – η πρώτη ήταν η χρήση εργαλείων, η δεύτερη ήταν η αγροτική με την καλλιέργεια της γης (10.000 π.Χ.) και η τρίτη η βιομηχανική επανάσταση. Χάρη στην δωρεάν αστείρευτη ενέργεια που έδινε το πετρέλαιο, ο ανθρώπινος πολιτισμός έγινε ασύδοτος και άπληστος. Η παραγωγή προϊόντων (από αγροτικά ως προϊόντα τεχνολογίας) και το παγκόσμιο εμπόριο αυξήθηκαν με γεωμετρικό τρόπο, η μόλυνση του περιβάλλοντος έφθασε σε οριακό σημείο, η υπερκατανάλωση αγαθών στον δυτικό κόσμο έφθασε να είναι 32 φορές μεγαλύτερη απ’ ό,τι των ανθρώπων στις φτωχές χώρες και ο πληθυσμός του πλανήτη αυξήθηκε υπέρμετρα (από 3,2 δισ. το 1950 σε 7,2 το 2012).

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μία άνιση κοινωνία όπου οι περισσότεροι αδιαφορούν για την κατάσταση των υπολοίπων και προσανατολίζονται μόνο στο δικό τους κέρδος. Οι Τράπεζες απομυζούν με τα δάνεια τους ανθρώπους και κράτη, οι πολυεθνικές επιδιώκουν την άνοδο των μετοχών τους ασχέτως της κοινωνικής και περιβαλλοντικής ζημιάς που προκαλούν, τα κράτη και οι πολέμαρχοι πολεμούν για την κυριαρχία των φυσικών πηγών ασχέτως των συνεπειών των αμέτρητων θανάτων σε αμάχους και της αναγκαστικής μετανάστευσης φυλών και λαών, οι έμποροι ναρκωτικών, λευκής σάρκας, trafficking, ή εμπορίας οργάνων ξεπουλάνε όσο – όσο την ανθρώπινη ζωή, οι φαρμακευτικές εταιρίες αποτρέπουν την ίαση χρόνιων ασθενειών ώστε να διατηρήσουν τους ασθενείς – πελάτες τους, οι άντρες Ταλιμπάν κακοποιούν τις γυναίκες ώστε να διατηρούν χωρίς αμφισβήτηση την εξουσία τους, οι τηλεοράσεις γεμίζουν με «σκουπίδια» τα μυαλά των τηλεθεατών για να τους αποτρέψουν από το να σκέφτονται και να δρουν πολιτικά κ.ο.κ. Και με αυτές τις τακτικές ο κόσμος πάει από το κακό στο χειρότερο.

Πώς λοιπόν θα γινόταν ο κόσμος καλύτερος; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ώστε οι κοινωνίες να είναι υγιείς και να μπορούν να θεραπεύουν και να απορροφούν τη κάθε είδους «ανωμαλίες»; Η απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις έχει δοθεί ήδη από τη γαλλική επανάσταση και είναι το τρίπτυχο ελευθερία – ισότητα – αδερφοσύνη. Τα συνθήματα αυτά που έχουν γίνει ο εθνικός ύμνος και η κύρια επιδίωξη αναρίθμητων επαναστατών και κοινωνικών εξεγέρσεων, ωστόσο, είναι πολύ δύσκολο να γίνουν πράξη.

Για την ακρίβεια, οι έννοιες αυτές χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να συνεχιστεί η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Η ελευθερία έγινε σημαία του οικονομικού φιλελευθερισμού και της παγκοσμιοποίησης, του πιο αδυσώπητου οικονομικού συστήματος που στο όνομα της ελευθερίας μετέτρεψε τον πλανήτη σε μία απέραντη αγορά, με ελευθέρως κινούμενα κεφάλαια που αγοράζουν και πουλούν τα πάντα (γη, νερό, αέρα, ανθρώπινα όργανα, γυναίκες, παιδιά), με την ελίτ να κατέχει το μισό πλούτο και τους υπόλοιπους να αγωνίζονται για την επιβίωση τους, με την κατάργηση κάθε είδους ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων και την πολεμική, την παράνομη και την εγκληματική δραστηριότητα συνεχώς να αυξάνονται.

Η ισότητα, από την άλλη, σύμβολο και επιδίωξη της κομμουνιστικής διαλεκτικής, σκότωσε στα στρατόπεδα της Σιβηρίας δεκάδες χιλιάδες αντιφρονούντες, φυλάκισε και βασάνισε εκατοντάδες χιλιάδες ύποπτους για αποστασία και στραγγάλισε κάθε ίχνος πνευματικής και καλλιτεχνικής φωνής που στηλίτευε ή κριτίκαρε την κομμουνιστική δικτατορία. Η δε περίφημη ισότητα ίσχυσε μόνο για τις μάζες, την ώρα που η κυβερνητική ελίτ ζούσε στην απόλυτη χλιδή!

Η αδερφοσύνη, τέλος, που επαγγέλλονται και προωθούν οι περισσότερες θρησκείες ή παρακλάδια τους (εκκλησίες), μόνο κατ’ εξαίρεση έχει ισχύσει. Η τεράστια οικονομική και πολιτική ισχύς των μεγάλων θρησκειών, η συνεχής διαμάχη τους για την προσέλκυση πιστών και πόρων, η άρνηση τους να συμμετέχουν ισότιμα στη φορολογία τους, οι παρεμβάσεις τους στην εκπαίδευση, η διαμάχη τους με την επιστήμη, η έμμεση συμμετοχή τους σε διώξεις αλλόθρησκων, η ουδέτερη τους στάση σε θέματα πολεμικών συρράξεων, καταπάτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και αναγκαστικής μετανάστευσης ανθρώπινων μαζών δείχνει την αδερφοσύνη να περιορίζεται αυστηρά στους ομόθρησκους.

Ο Ντοστογιέφσκυ (1821-1881) σ’ ένα ταξίδι του που έκανε στην Ευρώπη, ερχόμενος σε επαφή με τον πολιτισμό της και τις διακηρύξεις της, έκανε κριτική στα συνθήματα αυτά, κατά πόσο μπορούν να πραγματοποιηθούν στο έδαφος και στο πνευματικό και ιδεολογικό υπόβαθρο της Ευρώπης … «ελευθερία είναι να κάνεις ό,τι θέλεις, τα πάντα, μέσα στα πλαίσια του νόμου βέβαια. Δυστυχώς όμως δεν μπορούν όλοι να κάνουν τα πάντα. Αυτός που διαθέτει εκατομμύρια μπορεί. Αυτός που δεν διαθέτει δεν μπορεί να κάνει ό,τι θέλει αλλά κάνουν οι άλλοι μ’ αυτόν ό,τι θέλουν. Μετά την ελευθερία έχουμε την ισότητα και μάλιστα την ισότητα μπροστά στο νόμο. Μόνο ένα σχόλιο θα κάνω εδώ· με τη μορφή που εφαρμόζεται σήμερα ο κάθε Γάλλος μπορεί και πρέπει να τη θεωρήσει προσωπική προσβολή… Ο δυτικός, τέλος, άνθρωπος μιλάει για αδελφοσύνη και δεν αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει τρόπος να την αποκτήσει, επειδή από τη δυτική φύση, όπως αποδείχτηκε, απουσιάζει. Και αυτή που κυριαρχεί είναι η προσωπική αρχή του ατόμου και η προσπάθεια συντηρήσεως και ικανοποιήσεως του ΕΓΩ. Για να εδραιωθεί η αδελφοσύνη πρέπει η προσωπικότητα να καταθέσει τον εαυτό της εξ ολοκλήρου στη διάθεση του κοινωνικού συνόλου και να θυσιαστεί άνευ όρων για το κοινό καλό, ανεξαρτήτως και πέραν της διεκδικήσεως των προσωπικών δικαιωμάτων. Για να εδραιωθεί η αδελφοσύνη πρέπει να υπάρχει η αγάπη η οποία «ου ζητεί τα εαυτής». Αυτό όμως είναι κάτι αδιανόητο για τον πολιτισμό της Δύσεως. Στη Δύση τα μέλη της απαιτούν επιτακτικά τα ατομικά δικαιώματά τους και επιθυμούν την ατομική τους υπόσταση ως ξεχωριστές μονάδες του κοινωνικού συνόλου… Έτσι όμως δεν κατακτιέται η αδελφοσύνη 1».

Α) Κρατικά, επιχειρηματικά και κοινωνικά συστήματα

Ο σύγχρονος κόσμος λειτουργεί με τρία κύρια αλληλοδιαπλεκόμενα και, συχνά, ανταγωνιστικά συστήματα. Τα κρατικά συστήματα [πολιτικοί (πρωθυπουργός, υπουργοί, βουλευτές), πολιτευτές (δήμαρχοι, δημοτικοί σύμβουλοι), κρατικοί οργανισμοί (δικαστήρια, αστυνομία, πολεοδομία, τελωνεία) και κρατικοί υπάλληλοι (εκπαιδευτικοί, εφοριακοί, δικαστές, γιατροί)], τα επιχειρηματικά συστήματα (πολυεθνικές, τράπεζες, βιομηχανίες, βιοτεχνίες, χονδρεμπόριο, λιανεμπόριο, μεταποίηση, υπηρεσίες) και τα κοινωνικά συστήματα (οικογένειες, κοινότητες, έθνη, φυλές, θρησκευτικές και πολιτισμικές ομάδες). Σε μία τέλεια πραγματικότητα, τα τρία αυτά συστήματα θα λειτουργούσαν συνεργατικά. Οι πολιτικοί θα έπαιρναν τις σωστές αποφάσεις για την ανάπτυξη της κοινωνίας, η γραφειοκρατία δεν θα υπήρχε, η διαφθορά των κρατικών υπαλλήλων θα ήταν μηδενική, οι επιχειρήσεις θα φορολογούνταν δίκαια, θα λειτουργούσαν με σκοπό το κέρδος το δικό τους που δεν αντιβαίνει στο κέρδος της κοινωνίας, και τα κοινωνικά συστήματα θα λειτουργούσαν με συνετό και υγιή τρόπο που προάγει την ισότητα, τη ευνομία, και την αλληλεγγύη, ενώ παράλληλα θα ελέγχανε αυστηρά την πολιτική (με την ψήφο τους) και τις επιχειρήσεις (με την ορθή καταναλωτική συμπεριφορά).

Στην πράξη, ωστόσο, η ιδανική αλληλεπίδραση των τριών συστημάτων σπανίως λειτουργεί, και ο κανόνας είναι να επιδιώκει το κάθε ένα από αυτά το μεγαλύτερο του κέρδος εις βάρος των υπολοίπων. Τα κρατικά συστήματα π.χ. συχνά προωθούν νόμους και διατάξεις που απομυζούν την κοινωνία, κρατικοί λειτουργοί αποκαλύπτονται να έχουν χρηματιστεί για αποφάσεις που ζημιώνουν τα κρατικά ταμεία σε όφελος επιχειρήσεων, δικαστήρια αποφασίζουν υπέρ της απαλλαγής επίορκων γιατρών, αστυνομικοί διευθυντές διατάσσουν χρήση επικίνδυνων χημικών κατά διαδηλωτών κ.α. Οι επιχειρηματικοί όμιλοι μπορεί να λειτουργούν ενάντια στις κοινωνίες που πουλούν τα προϊόντα τους (και ακόμη περισσότερα εκεί που τα παράγουν) π.χ. τα γάλατα με μελαμίνη στην Κίνα που οδήγησαν στο θάνατο εκατοντάδων βρεφών, το νερό της Αφρικής που το παίρνει η Nestle την ώρα που χιλιάδες πεθαίνουν από λειψυδρία ή μολύνσεις του γαστρεντερικού λόγω χρήσης ακατάλληλου νερού, οι καταστροφές των οικοσυστημάτων του Αμαζονίου λόγω ανεξέλεγκτης υλοτομίας και αύξησης της καλλιέργειας σόγιας κ.λπ. Τα κοινωνικά συστήματα, τέλος, που οι φυλές, τα έθνη, οι τάξεις, οι κάστες και οι πολιτιστικές ομάδες επιτίθενται η μία στην άλλη προκειμένου να εξασφαλίσουν καλύτερα προνόμια, ενώ ταυτόχρονα δεν διστάζουν να συνεργαστούν με κρατικά ή επιχειρηματικά συμφέροντα για να το καταφέρουν, με αποτέλεσμα μετέπειτα να ζουν εις βάρος των υπολοίπων. Ο σκληρός αυτός ανταγωνισμός κράτους, επιχειρήσεων και κοινωνίας καταλήγει στην δημιουργία και διατήρηση ενός άνισου, άδικου, καταστροφικού και αυτοκαταστροφικού κόσμου.

Ωστόσο, υπάρχει ακόμη ελπίδα! Τα κοινωνικά συστήματα μπορούν να αλλάξουν τα πάντα, δεδομένου ότι αποτελούν τον μεγάλο αποδέκτη των κρατικών λειτουργιών και των προϊόντων της αγοράς, καθώς επίσης και τον εταίρο εκείνο που αποφασίζει ποιόν θα ψηφίσει και τί θα αγοράσει. Τα κοινωνικά συστήματα, αν κατανοήσουν τη δύναμη τους και μάθουν να συνεργάζονται, μπορούν να εξορθολογήσουν και τις κρατικές υπηρεσίες και να μετατρέψουν τα επιχειρηματικά projects από εχθρικά σε φιλικά προς την κοινωνική ανάπτυξη. Και έχουν κάθε συμφέρον να το κάνουν, αφού τόσο τα κρατικά όσο και τα επιχειρηματικά σχέδια ποτέ δεν θα ενδιαφερθούν για την κοινωνία, εκτός κι αν αναγκαστούν και πιεστούν γι’ αυτό. Συνεπώς, μόνο οι κοινωνίες μπορούν να μετατρέψουν τον κόσμο σε δίκαιο, ελεύθερο, ίσο και αλληλέγγυο, αν το θελήσουν και αν το επιδιώξουν! Μπορούν και να το πράξουν;

Β) Το δίλλημα του κρατούμενου και η κοινωνιολογία του ανταγωνισμού

Στο άρθρο του Άλκη Γαλδαδάς «Παίζοντας έρχεται ο πόλεμος» που δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ δίνονται πολλά στοιχεία για την κοινωνιολογία του ανταγωνισμού και το περίφημο «δίλλημα του κρατούμενου».

«Δύο άνθρωποι που μαζί διέπραξαν μια ληστεία συλλαμβάνονται από την Αστυνομία ως ύποπτοι. Τοποθετούνται, όπως γίνεται πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις, σε χωριστά δωμάτια στο κτίριο της Ασφάλειας και αρχίζει η ανάκριση. Στον καθένα ξεχωριστά προσφέρονται οι εξής δυνατότητες:

Αν ομολογήσουν και οι δύο, η ποινή τους θα είναι, για παράδειγμα, γύρω στα τρία χρόνια ο καθένας, αφού δεν θα υπάρχουν αμφιβολίες για την ενοχή τους αλλά θα κριθούν με επιείκεια ως εμπράκτως μεταμελήσαντες. Αν αρνηθούν και οι δύο να ομολογήσουν τότε ελλείψει επαρκών στοιχείων θα μείνουν «μέσα» κάπου ένα χρόνο ο καθένας. Αν μόνο ένας από τους δύο ομολογήσει, τότε αυτός θα καταδικαστεί σε ποινή με αναστολή που σημαίνει ουσιαστικά μηδέν χρόνια ποινής. Ο άλλος όμως με τα στοιχεία από την ομολογία του πρώην συντρόφου του καταδικάζεται σε πέντε χρόνια, τη μεγαλύτερη δηλαδή επιτρεπτή ποινή για το αδίκημα της ληστείας.

Αν εσείς βρεθείτε σε μια τέτοια θέση πώς θα σκεφθείτε; Φυσικά σαν λογικός άνθρωπος, είναι η απάντηση. Ο καθένας όμως από τους ληστές, γνωρίζοντας ήδη από προηγούμενες επισκέψεις τι σημαίνει έστω και ένας χρόνος παραπάνω στη φυλακή, προσπαθεί να γλιτώσει ταυτόχρονα και με τη μικρότερη ποινή. Έτσι ομολογώντας φαίνεται ότι εισπράττεις το πολύ τρία χρόνια, αν και ο άλλος έχει κάνει το ίδιο, ενώ γλιτώνεις με αναστολή αν ο άλλος κάνει το λάθος να μην ομολογήσει. Αν όμως δεν ομολογήσετε και εσύ και ο άλλος, τότε ένας χρόνος φυλακής είναι το αποτέλεσμα. Φυσικά, αν ο άλλος έχει ήδη ομολογήσει, από ένα χρόνο που υπολόγιζες εκτοξεύεται η ποινή σου ξαφνικά στα πέντε χρόνια. Ποια είναι λοιπόν η λογική αντίδραση σε μια τέτοια υπόθεση συγκρουόμενων συμφερόντων;

Το πρόβλημα αυτό έχει μείνει στην ιστορία με το όνομα «το δίλημμα του κρατουμένου», δεν εμφανίστηκε όμως στις σελίδες κάποιου περιοδικού με σταυρόλεξα και άλλες πνευματικές ασκήσεις. Επινοήθηκε, συζητήθηκε, τελειοποιήθηκε από τους σοφούς της RAND και έγινε κάποια στιγμή και αυτό ένα ακόμη παιχνίδι πολέμου όταν οι επιστήμονες θέλησαν να υποκαταστήσουν τους στρατηγούς στις αποφάσεις για τις τύχες του κόσμου.

Η θεωρία των παιγνίων ασχολείται με τη διαμάχη που κάποια στιγμή αθέλητα ξεσπά μεταξύ παικτών σε ένα ανταγωνιστικό παιχνίδι. Έστω και αν εμφανιστούν μερικοί που θέλουν να αντιμετωπίσουν την παρτίδα με λογική, η έκβαση περιπλέκεται, όπως είδαμε και στην περίπτωση των δύο κρατουμένων, όταν συμμετέχουν και παίκτες με μοναδικό σκοπό πώς να επιτύχουν τη μεγαλύτερη ατομική ωφέλεια από την παρτίδα.

Στη δεκαετία του '50 έγιναν άπειρα πειράματα, πολλά σε στρατιωτικά εργαστήρια, με ανθρώπους που «έπαιζαν» παιχνίδια όπως «το δίλημμα του κρατουμένου». Παρ' όλο που έφθασαν στο σημείο να δίνουν δυνατότητα στους συμμετέχοντες να συνεννοούνται πριν για την καλύτερη στρατηγική, τα αποτελέσματα ήταν απογοητευτικά. Οι άνθρωποι επέμεναν να κάνουν όσες κινήσεις προωθούσαν το ατομικό τους συμφέρον. Έγιναν μάλιστα και πειράματα με ανθρώπους που είχαν πάρει πρώτα αμφεταμίνη και αποδείχθηκε ότι αυτοί ήταν ακόμη λιγότερο συνεργάσιμοι. Και εδώ ας θυμηθούμε ότι ο μακαρίτης Κένεντι στην κρίση της Κούβας έπαιρνε και αυτός αμφεταμίνη.

Η κοινωνική βιολογία σήμερα, που δεν μπορεί να κρατηθεί μακριά και από τα συμπεράσματα του Φον Νόιμαν, στηρίζεται στην παραδοχή ότι κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά, ακόμη και οι φαινομενικά αλτρουιστικές πράξεις, έχει τις ρίζες της στη δίψα μας να προωθήσουμε τα ατομικά μας συμφέροντα. Ετσι, «το δίλημμα του κρατουμένου» δεν είναι μάλλον δίλημμα, αφού φαίνεται να είναι γραμμένο στα εγωιστικά γονίδιά τους να μη συνεργαστούν οι δύο υπόδικοι. Μπαίνει λοιπόν το ερώτημα αν μπορούν κάποιοι με διάθεση συνεργασίας να εισχωρήσουν σε μια κοινωνία εγωιστών.

Ο Ρόμπερτ Άξελροντ κάλεσε λοιπόν όσους επιφανείς επιστήμονες μπορούσε να σκεφτεί με διάφορες ειδικότητες και τους ζήτησε να παίξουν πολλές φορές το παιχνίδι του «κρατουμένου» με τη βοήθεια ενός προγράμματος σε υπολογιστικό μηχάνημα.

Στην ουσία μέσω του μηχανήματος οι άνθρωποι υπεδείκνυαν μια στρατηγική που πίστευαν ότι θα έδινε επανειλημμένα τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Βασικό στοιχείο του πειράματος ήταν ότι επιτρεπόταν στα προγράμματα να χρησιμοποιούν τα αποτελέσματα των προηγούμενων προσπαθειών για να καθορίζουν τη στρατηγική τους στον επόμενο γύρο. Τα αποτελέσματα ήταν εκπληκτικά. Από τα 14 προγράμματα που πήρε το μεγαλύτερο ήταν 72 και το μικρότερο τρεις γραμμές. Για όποιον θέλει να σκεφθεί μόνος του ποια είναι η καλύτερη στρατηγική αφήνουμε την απάντηση για το τέλος, αξίζει όμως να πούμε ότι ο Άξελροντ τη βρήκε τόσο απίστευτη ώστε κοινοποίησε τα αποτελέσματα στους ενδιαφερομένους και τους ζήτησε να τροποποιήσουν, αν ήθελαν, τα προγράμματά τους με βάση τα νέα δεδομένα που είχαν προκύψει. Λοιπόν νικητής και στην επόμενη φάση του πειράματος ήταν το ίδιο πρόγραμμα!

Σε πείσμα των προβλέψεων λοιπόν η καλύτερη στρατηγική ήταν:

1. Συνεργαστείτε την πρώτη φορά.

2. Κάντε στους επόμενους γύρους ό,τι ο αντίπαλός σας έκανε στον προηγούμενο γύρο».

Αυτό είναι: οι επιστημονικές μελέτες μας δείχνουν ότι αν δημιουργηθεί μία κουλτούρα συνεργασίας όπου ο αντίπαλος συνεργάζεται, τότε η κοινωνική συνεργασία για τον καθένα είναι εύκολη και δεδομένη. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά όπως το πείραμα του δημάρχου:

Μια φορά κι έναν καιρό, υπήρχε μια πολύ άσχημη πόλη. Βία, εγκλήματα, κυκλοφοριακό, ατυχήματα, ναρκωτικά, βρωμιά και γκρίζοι δυστυχισμένοι πολίτες. Και δεν ήταν καμιά μικρή πόλη, είχε έξι μύρια κατοίκους που είχαν παραδοθεί εντελώς στην μαυρίλα.

Ένα πρωί, ο διευθυντής του Πανεπιστημίου της πόλης που ήταν μαθηματικός και φιλόσοφος, εκεί που πήγαινε στη δουλειά του και βλέποντας την κατάντια της πόλης του, πήρε μια πολύ κουφή απόφαση. Δήλωσε την παραίτησή του στο Πανεπιστήμιο, λέγοντας πως ήθελε να διευρύνει την διδασκαλία του και στα έξι εκατομμύρια κατοίκους. Στους μαθητές του στο Πανεπιστήμιο, ο καθηγητής αυτός ήταν γνωστός για τους περίεργους τρόπους διδασκαλίας του. Για παράδειγμα, μια φορά που επικρατούσε χάος στο μάθημα, κατάφερε να επαναφέρει την τάξη κατεβάζοντας τα βρακιά του. Γενικά δηλαδή, εφεύρισκε αστείους και εντελώς ανορθόδοξους τρόπους για να πετυχαίνει το σκοπό του και περιέργως, πάντα τα κατάφερνε.

Για την προεκλογική καμπάνια του λοιπόν, φόρεσε μια στολή σούπερμαν, αυτοχρίστηκε «υπερπολίτης» και άρχισε να περιδιαβαίνει τους δρόμους βάζοντας ταυτόχρονα υποψηφιότητα για δήμαρχος. Έφερε πολύ γέλιο στον κόσμο αλλά επειδή όπως έλεγαν, είχε αρκετά ειλικρινές πρόσωπο, τον ψήφισαν. Ο καινούργιος δήμαρχος όμως δεν είχε καμία σχέση με τους προηγούμενους. Η πρώτη του κίνηση ήταν να προσλάβει 20 μίμους και να τους σκορπίσει στους δρόμους της πόλης. Η δουλειά τους ήταν να χλευάζουν όσους παραβίαζαν τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας. Σιγά, θα μου πείτε. Οι πολίτες όμως, άρχισαν να συμμορφώνονται γιατί αποδείχτηκε πως τους πείραζε πολύ περισσότερο η δημόσια κοροϊδία, παρά τα πρόστιμα. Αμέσως μετά, βγήκε σε διάφορες τηλεοπτικές εκπομπές και έκανε ντους γυμνός, κλείνοντας την παροχή νερού ενώ σαπουνιζόταν, για να δείξει στους πολίτες πώς μπορούν να εξοικονομούν νερό. Και πράγματι! Η κατανάλωση νερού αμέσως έπεσε. Όρισε Ημέρα Γυναίκας όπου οι άντρες θα φρόντιζαν τα παιδιά και οι γυναίκες θα έβγαιναν βόλτα στην πόλη. Αυτό, ήταν ανήκουστο γιατί η συγκεκριμένη πόλη ήταν πολύ επικίνδυνο μέρος τα βράδια, ενώ οι γυναίκες δεν έβγαιναν βόλτες σχεδόν ποτέ ως τότε.. 700.000 γυναίκες γέμισαν τους δρόμους πανηγυρίζοντας ενώ ακόμη και o αρχηγός της αστυνομίας ήταν γυναίκα εκείνο το βράδι. Το καλύτερο; Μοίρασε στους πολίτες ταμπέλες με «αντίχειρες επάνω» και αντίχειρες κάτω για να επιδοκιμάζουν ή να αποδοκιμάζουν δημόσια τις πράξεις των συμπολιτών τους. Η ομαδική κατακραυγή ήταν ό,τι έπρεπε τελικά. Γενικώς σκαρφιζόταν αστείες ή περίεργες καμπάνιες για κάθε τι που ήθελε να πετύχει, όπως όταν ζήτησε να του τηλεφωνήσει όποιος πολίτης συναντούσε έστω κι έναν υποδειγματικό ταξιτζή. Σύντομα, 150 τηλεφωνήματα συντέλεσαν στο να δημιουργηθεί ομάδα ταξιτζήδων που ο δήμαρχος ονόμασε Ιππότες της Ζέβρας και είχαν την προσωπική του υποστήριξη. Ίδρυσε επίσης ταμείο εθελοντικών φόρων για όσους ήθελαν να δώσουν παραπάνω χρήματα στο δημοτικό ταμείο. Φυσικά και μάζεψε χρήματα. Τέλος, προσπαθώντας να δείξει πόσο σημαντική είναι η ανθρώπινη ζωή, ζωγράφισε αστέρια σε κάθε σημείο θανάτου από τροχαίο στην πόλη, πράγμα εξαιρετικά έξυπνο γιατί το αποτέλεσμα ήταν πανέμορφο αλλά και ιδιαίτερα σοκαριστικό.

Ο δήμαρχος ήταν ο Κολομβιανό Antanas Mockus, δήμαρχος της Μποκοτά το 1993. Μετά το πέρας της θητείας του, ο παράξενος αυτός δήμαρχος, ξεκίνησε διαλέξεις αναλύοντας τα συμπεράσματά του από το κοινωνικό του πείραμα. Ένα από τα συμπεράσματά του είναι πως η γνώση δίνει δύναμη αρκεί να καταφέρεις να τη μεταδώσεις μέσω της τέχνης, του χιούμορ και της δημιουργικότητας. Μόνο έτσι οι άνθρωποι αποδέχονται τις αλλαγές 2».

Ένα πολύ όμορφο κείμενο που υπογράφουν οι Matt Ridley και Bobbi S. Low με τίτλο «Can Selfishness Save the Environment?» ολοκληρώνει την προσέγγιση του θέματος της συνεργασίας:

«Η συμβατική σοφία πιστεύει ότι η οδός για να αποφύγουμε την παγκόσμια οικολογική καταστροφή είναι να πείσουμε τον κόσμο να αλλάξει τις ιδιοτελείς του συνήθειες για το κοινό καλό. Μια πιο ευφυής όμως προσέγγιση θα ήταν να χρησιμοποιήσουμε μια απέραντη και ανανεώσιμη πηγή: την ανθρώπινη τάση να σκεφτόμαστε κυρίως με βάση το βραχυπρόθεσμο συμφέρον μας.

Ας δούμε ένα παράδειγμα, με ανάλογα του οποίου είμαστε όλοι εξοικειωμένοι: Η Αρτεσιανή Κοιλάδα, στο Κάνσας των ΗΠΑ, διέθετε κάποτε, όπως φαίνεται και από το όνομά της, εκατοντάδες φυσικές πηγές. Εάν έκανες γεώτρηση, το νερό σχημάτιζε πίδακα, ενώ υπήρχαν στην περιοχή έλη όπου οι αγελάδες που έβοσκαν βυθίζονταν μέχρι την κοιλιά. Όλα αυτά τη δεκαετία του '20. Ακόμη παλαιότερα, την εποχή των πρώτων μεταναστών, το ποτάμι της περιοχής ήταν μάλιστα πλωτό σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων.

Σήμερα το ποτάμι είναι ξερό, οι πηγές έχουν εξαφανιστεί, και οι κάτοικοι πρέπει να ανοίγουν όλο και βαθύτερες γεωτρήσεις για να βρουν νερό. Η αιτία είναι προφανής: είναι οι υδροβόρες εκτεταμένες καλλιέργειες καλαμποκιού που έχουν επικρατήσει στην περιοχή, ακριβώς λόγω της αρχικής αφθονίας του νερού εκεί πέρα.

Τώρα, ενώ όλοι αντιλαμβάνονται το πρόβλημα, κανείς δεν είναι διατεθειμένος να περιορίσει τη δική του κατανάλωση για το κοινό όφελος, σκεφτόμενος ότι απλώς έτσι θα βρει ευκαιρία να επωφεληθεί κάποιος άλλος. Έτσι όλοι μαζί, οδηγούν τις καλλιέργειές τους στο αδιέξοδο.

Σε ένα άλλο μέρος πάλι, κοντά στη Βαλέντσια της Ισπανίας, 15.000 αγρότες μοιράζονται τα νερά του ποταμού Τουρία σύμφωνα με ένα διακανονισμό διάρκειας τουλάχιστον 550 χρόνων. Κάθε αγρότης, όταν έρθει η σειρά του παίρνει τόσο μόνο νερό όσο χρειάζεται από το αρδευτικό κανάλι, χωρίς να σπαταλά ούτε σταγόνα. Δεν τολμά να κλέψει, απλά διότι παρακολουθείται συνεχώς από τα άγρυπνα μάτια των γειτόνων του πριν και μετά από αυτόν στο κανάλι.

Τυχόν παράπονα έρχονται στο Δικαστήριο των Νερών, που συναντιέται κάθε Πέμπτη πρωί έξω από τη μητρόπολη στη Βαλέντσια. Αρχεία που φθάνουν πίσω μέχρι το 1400, φαίνεται να δείχνουν ότι η κλεψιά είναι σπάνια.

Δύο αρδευτικά συστήματα: το ένα βιώσιμο, δίκαιο και μακροζώητο, το άλλο καταδικασμένο. Πρόκειται για δύο περιπτώσεις που συχνά παρατίθενται από τους πολιτικούς επιστήμονες οι οποίοι αγωνίζονται να καταλάβουν την συνήθη ανθρώπινη αποτυχία να λυθούν τα προβλήματα "κοινής δεξαμενής φυσικών πόρων" ("common - pool recourse problems").

Το 1968 ο οικολόγος Garret Hardin έγραψε ένα άρθρο στο περιοδικό Science όπου εξηγούσε «την τραγωδία των κοινών (αγαθών)». Γιατί δηλαδή η κοινοτική γη τείνει πάντα να υποφέρει από υπερβόσκηση και γιατί κάθε ψαρότοπος υποφέρει από την υπεραλίευση. Η αιτία είναι, εξήγησε, γιατί τα οφέλη από κάθε παραπάνω αγελάδα (ή κάθε παραπάνω ψαριά) τα καρπώνεται ο ιδιοκτήτης τους, ενώ το κόστος από τη βλάβη που προκαλείται μοιράζεται μεταξύ όλων των χρηστών του κοινού αγαθού. Στη γλώσσα των οικονομολόγων, το κόστος εξωτερικεύεται. Έτσι, η ιδιωτικά ορθολογική συμπεριφορά, οδηγεί σε συλλογική συμφορά.

Η τρύπα του όζοντος και το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι κλασσικές τραγωδίες των κοινών αγαθών εν τη γενέσει: κάθε φορά που καις ένα γαλόνι βενζίνη για να κατέβεις στο κέντρο, εσύ δρέπεις το όφελος, ενώ μοιράζεσαι το κόστος με τα έξη δις ανθρώπους που ζουν στον πλανήτη.

Ας δούμε δύο κλασσικές συνταγές που χρησιμοποιούνται συνήθως από τους διοικούντες σε τέτοιες περιπτώσεις: Μία λύση είναι ένας εξωτερικός παράγοντας, π.χ. μια κυβέρνηση, να θέσει κανονισμούς, για παράδειγμα να ορίσει το μέγιστο επιτρεπόμενο μέγεθος κάθε κοπαδιού. Η άλλη λύση είναι να ιδιωτικοποιήσεις το κοινωνικό αγαθό, έτσι ώστε ο ιδιοκτήτης να έχει τώρα τόσο τα οφέλη όσο και το κόστος. Έτσι θα έχει κάθε λόγο να αποφύγει την υπερεκμετάλλευση.

1. Η συγκεντρωτική λύση

Μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, η πρώτη λύση ήταν η πιο δημοφιλής. Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο αντιδρούσαν στην ύπαρξη κάθε προβλήματος κοινωνικού αγαθού με θέσπιση κανονισμών, ελέγχους και κρατικοποιήσεις. Στην Ινδία, η κυβέρνηση εθνικοποίησε τα δάση και τους βοσκότοπους που παραδοσιακά ανήκαν στις κοινότητες, και τα έθεσε υπό κεντρικό γραφειοκρατικό έλεγχο ο οποίος έδρευε πάρα πολύ μακριά.

Αυτό το σύστημα θα μπορούσε να είχε δουλέψει, αν οι κυβερνήσεις ήταν αποτελεσματικές και αδιάφθορες, και διέθεταν άπειρους πόρους για να πραγματοποιούν τα σχέδιά τους. Αλλά τελικά η πολιτική αυτή έκανε τα πράγματα ακόμη χειρότερα, γιατί το δάσος δεν ήταν πια ούτε καν συλλογική ιδιοκτησία του τοπικού χωριού. Έτσι η υπερβόσκηση, η λαθροθηρία, η λαθροϋλοτομία εντάθηκαν -το κόστος πλέον είχε εξωτερικευτεί όχι απλά στους υπόλοιπους κατοίκους του χωριού αλλά σε ολόκληρη τη χώρα.

Ανάλογη δομή αντιρρυπαντικών κανονισμών διαθέτουν και οι ΗΠΑ. Γραφειοκράτες αποφασίζουν, ανταποκρινόμενοι σε πιέσεις από ομάδες πίεσης, ακριβώς ποιά επίπεδα ρύπανσης να επιτρέψουν, συνήθως μη δίνοντας κανένα κίνητρο για περικοπές κάτω του ελάχιστου επιπέδου, και ακόμη εξειδικεύουν τις τεχνολογίες που θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν (η αποκαλούμενη πολιτική της "καλύτερης διαθέσιμης τεχνολογίας").

Αυτό δημιουργεί αντίστροφα κίνητρα για τους ρυπαίνοντες, γιατί κάνει τη ρύπανση ελεύθερη μέχρι το ελάχιστο όριο, και δεν υπάρχει κίνητρο να μειωθεί περισσότερο. Όποιος λοιπόν φροντίζει από μόνος του να ρυπαίνει όσο το δυνατόν λιγότερο, τιμωρείται σε σχέση με αυτόν που απλά ακολουθεί τον κανονισμό.

Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι με ένα ποσοστό μόνο των χρημάτων που δαπανά μια μεγάλη εταιρία για να ακολουθήσει τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς της κυβέρνησης, θα μπορούσε να πετύχει πολλαπλάσιο αποτέλεσμα με ορθολογική χρήση.

Μια άλλη μέθοδος, μεταξύ παρεμβατισμού και ιδιωτικοποίησης, είναι να επιτρέπεται σε κάθε εταιρεία να παράγει ρυπαντές εάν θέλει, αλλά για κάθε τιμή πάνω από το μηδέν θα πρέπει να πληρώνει κάποιο ποσό (ρυπαντικά τέλη) στην κυβέρνηση. Έτσι η μεν εταιρεία θα έχει κίνητρο να διατηρεί τη ρύπανση σε χαμηλά επίπεδα, η δε κυβέρνηση θα έχει κάποια χρήματα να δαπανήσει σε φιλοπεριβαλλοντική πολιτική. Το 1990 η Clean Air Act θέσπισε μια αγορά εμπορεύσιμων αδειών ρύπανσης για εκπομπές διοξειδίου του Θείου.

2. Οι παγίδες της ιδιωτικοποίησης

Επειδή η ιδιωτικοποίηση ενός κοινωνικού αγαθού μπορεί να εσωτερικεύσει το κόστος της καταστροφής του, οι οικονομολόγοι με αυξανόμενη συχνότητα προτείνουν την ιδιωτικοποίηση ως τη λύση για τα προβλήματα των κοινωνικών αγαθών.

Οι ιδιωτικοποιήσεις όμως έχουν τα δικά τους μειονεκτήματα. Η προσπάθεια περίφραξης των κοινοτικών γαιών στην Μ. Βρετανία, στις αρχές της βιομηχανικής εποχής, προκάλεσε τουλάχιστον τρεις σοβαρές εξεγέρσεις μικροκτηματιών που έχαναν την παραδοσιακό τους δικαίωμα πρόσβασης σε αυτές. Το ίδιο θα συνέβαινε και σήμερα σε ανάλογες περιπτώσεις.

Πάλι, πως θα μπορούσε να ιδιωτικοποιηθεί η προστασία των φαλαινών για παράδειγμα; Το πιθανότερο είναι ότι οι φαλαινοθήρες θα ήταν σε θέση να πληρώσουν πολύ περισσότερα χρήματα από όσα θα μπορούσαν αυτοί που θα συνεισέφεραν κάποιο ποσό για την προστασία τους ή θα πλήρωναν για να τις απολαμβάνουν να ζουν ελεύθερες.

Ομοίως, αν έβγαζαν στο σφυρί τα εθνικά πάρκα, πολύ περισσότερα χρήματα θα ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν αυτοί που σκοπεύουν να ανοίξουν εκεί ορυχεία, παραδείγματος χάριν, παρά αυτοί που θα ήθελαν να διατηρήσουν το πάρκο ανέγγιχτο, με ελεύθερη πρόσβαση για το κοινό.

Ακόμη περισσότερο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η ορθολογικότητα θα ωθούσε έναν ιδιώτη ιδιοκτήτη ενός περιβαλλοντικού δημόσιου αγαθού να το προστατεύσει ή να το διαχειριστεί βιώσιμα. Πριν τριάντα χρόνια ένας μαθηματικός, ο Colin Clark, έγραψε ένα άρθρο στο περιοδικό Science, αποδεικνύοντας ότι κάτω από ορισμένες περιστάσεις θα ήταν οικονομικά συμφερότερο να εξαλείψει ο επιχειρηματίας τις φάλαινες.

Καθώς τα κέρδη από τόκους ή από το χρηματιστήριο επέτρεπαν (τότε) στα χρήματα να αυξηθούν πολύ ταχύτερα από όσο τους το επέτρεπε ο ρυθμός αναπαραγωγής των φαλαινών, ακόμη και κάποιος που θα διέθετε ένα ορισμένο παγκόσμιο μονοπώλιο στην εκμετάλλευση των φαλαινών, είναι αμφίβολο εάν θα τον συνέφερε να ασχοληθεί με μια βιώσιμη εκμετάλλευση των ζώων. Θα ήταν περισσότερο κερδοφόρο να τις σκοτώσει όλες και να τις πουλήσει, μαζί με τον εξοπλισμό, και να καταθέσει τα κέρδη στην τράπεζα για να καρπωθεί τους τόκους.

3. Η επίκληση στην ανθρώπινη φύση

Πολλοί πάλι επιμένουν να επικαλούνται την καλή ανθρώπινη φύση. Κάνουν έκκληση σε ηθικές αρχές, το κοινό ή μελλοντικό συμφέρον της ανθρωπότητας, καλώντας σε θυσίες και αυτοπεριορισμούς. Αυτή είναι η μέθοδος που χρησιμοποιείται π.χ. συχνά από τις περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Και όμως, οι περιβαλλοντιστές δεν θα έπρεπε πραγματικά να πιστεύουν ότι αρκεί απλώς μια αύξηση της συνειδητοποίησης για να αλλάξει ο κόσμος. Σχεδόν οι μόνες περιπτώσεις όπου πράγματι θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι πέτυχαν πολλά μέσω της ηθικής πειθούς είναι οι εκστρατείες εναντίον της ένδυσης με γούνες και της χρήσης ελεφαντόδοντου. Στην περίπτωση αυτή η ντροπή αποδείχτηκε τόσο αποτελεσματική ως κίνητρο, όσο τα χρήματα σε άλλες περιπτώσεις. Οι γούνες όμως είναι πολυτέλειες.

Η ανακύκλωση πάλι, είναι γνωστό ότι δουλεύει καλύτερα συνδυασμένοι με οικονομικά κίνητρα ή νομικές κυρώσεις. Ακόμη και μια μικρή επιστροφή χρημάτων μπορεί να αλλάξει δραματικά το ποσό των υλικών που ανακυκλώνονται από ένα νοικοκυριό. Τα φιλανθρωπικά σωματεία άλλωστε γνωρίζουν από καιρό ότι οι άνθρωποι είναι πιο πρόθυμοι να κάνουν δωρεές εάν ανταμείβονται, ακόμη και με ένα αυτοκόλλητο ή μια κονκάρδα.

Υπεισέρχεται λοιπόν ένας νέος όρος, αυτός της ανταπόδοσης. Αφού μιλάμε για την ανθρώπινη φύση, ας ανατρέξουμε στην επιστήμη της Βιολογίας. Οι βιολόγοι παλιά εξηγούσαν τη συμπεριφορά των ζώων με όρους όπως το "καλό του είδους". Τώρα, η εξελικτική βιολογία έχει μετασχηματιστεί από την έννοια του "εγωιστικού γονίδιου", που εκλαϊκεύτηκε από τον Ρίτσαρντ Ντώκινς.

Ο βασικός του ισχυρισμός είναι ότι τα ζώα, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, δρουν αλτρουιστικά μόνο όταν αυτό φέρνει κάποιο όφελος σε αντίγραφα των δικών τους γενών. Αυτό συμβαίνει σε δύο περιστάσεις: όταν ο αλτρουιστής και ο ευεργετούμενος είναι κοντινοί συγγενείς (όπως οι μέλισσες σε μια κυψέλη), και όταν ο αλτρουιστής είναι σε θέση να λάβει επιστροφή της χάρη σε μελλοντικό χρόνο.

Ανάλογη επίδραση είχε και στις οικονομικές επιστήμες το βιβλίο Logic of Collective Action του Mancur Olson, ο οποίος αμφισβήτησε την άποψη ότι τα άτομα θα προσπαθούσαν ποτέ να προωθήσουν τα συλλογικά τους συμφέροντα μάλλον παρά τα βραχυπρόθεσμα ατομικά τους συμφέροντα.

4. Ο κανόνας της ανταπόδοσης

Οι βιολόγοι ενδιαφέρονται για το δίλημμα του κρατουμένου ως ένα μοντέλο για την εξέλιξη της συνεργασίας. Υπό ποιες συνθήκες, αναρωτιώνται, θα συνέφερε ένα ζώο να αναπτύξει μια στρατηγική βασισμένη στη συνεργασία μάλλον παρά στην αποστασία;

Όταν δοκίμασαν το δίλημμα στην πράξη, βγήκαν πρωτότυπα συμπεράσματα. Εάν το παιχνίδι είναι ένα μόνο ανάμεσα σε μια μακρά σειρά, που πράγματι παίχτηκαν από φοιτητές, ερευνητές, ή υπολογιστές, για πόντους μάλλον παρά για χρόνια στη φυλακή, βρέθηκε ότι υπό τέτοιες περιστάσεις η καλύτερη ατομική στρατηγική είναι να συνεργαστείς στην πρώτη δίκη, και ύστερα να κάνεις ότι έκανε και ο άλλος την τελευταία φορά. Αυτή η στρατηγική έγινε γνωστή ως ο κανόνας της ανταπόδοσης (tit-for-tat, στα ελληνικά κάτι σαν «μία σου και μία μου», όχι με την αρνητική μόνο έννοια).

Η απειλή της αντεκδίκησης μειώνει κατά πολύ τα πιθανά κέρδη μιας αποστασίας. Ερευνητές που μελέτησαν αθλητικούς αγώνες, βρήκαν ότι δεν υπάρχει στρατηγική ικανή να χτυπήσει την tit-for-tat. Η στρατηγική tit-for-two-tats, δηλαδή να συνεχίσεις τη συνεργασία ακόμη και αν ο άλλος αποστατήσει μια φορά, αλλά όχι εάν αποστατήσει δεύτερη, είναι η μόνη που κάπως την πλησιάζει, αλλά ανάμεσα σε εκατοντάδες στρατηγικές που δοκιμάστηκαν, καμιά δεν δουλεύει καλύτερα. Έκτοτε οι βιολόγοι βρίσκουν τη στρατηγική να εφαρμόζεται σε ολόκληρο το ζωϊκό βασίλειο. Μιά θηλυκή νυχτερίδα βαμπίρ θα προσφέρει αίμα (!) σε μια άλλη θηλυκιά, όχι όμως εάν η τελευταία της αρνήθηκε ανάλογη προσφορά στο παρελθόν.

Τέτοιες περιπτώσεις έχουν πείσει τους βιολόγους ότι η βάση της κοινωνικής ζωής σε ζώα όπως τα πρωτεύοντα και τα δελφίνια, είναι η αμοιβαιότητα. Οι μπαμπουίνοι και οι χιμπατζήδες θυμούνται περασμένες χάρες όταν έρχονται ο ένας σε βοήθεια του άλλου στους καυγάδες. Αλλά και οι άνθρωποι κάνουν το ίδιο. Βρέθηκε, για παράδειγμα, ότι μεταξύ των Ache της Παραγουάης, οι κυνηγοί που έπιασαν θήραμα μοιράζονται το κρέας με αυτούς που τους έχουν βοηθήσει στο παρελθόν ή είναι πιθανό να τους βοηθήσουν στο μέλλον.

Η συνέπεια αυτών των ερευνών είναι ότι όπου η συνεργασία μεταξύ ατόμων πράγματι αναπτύσσεται, υπερνικώντας το δίλημμα του κρατουμένου, το κάνει με τη στρατηγική της ανταπόδοσης. Μια προσεκτική ανταλλαγή εξυπηρετήσεων, επιτρέπει να χτιστεί εμπιστοσύνη πάνω σε μια σκαλωσιά ατομικών αμοιβών. Το συμπέρασμα της βιολογίας, με άλλα λόγια, είναι ελπιδοφόρο: Η συνεργασία μπορεί πράγματι να αναδυθεί φυσιολογικά. Το συλλογικό συμφέρον μπορεί να εξυπηρετηθεί από την επιδίωξη των εγωιστικών συμφερόντων.

5. Η μέση οδός

Όπως λοιπόν δείχνουν περιπτώσεις όπως της Βαλέντσια, όπου το πρόβλημα των κοινωνικών αγαθών έχει λυθεί, η απάντηση δεν είναι ούτε η ιδιωτικοποίηση ούτε ο συγκεντρωτισμός. Οι ντόπιοι μπορούν και πράγματι λύνουν τα προβλήματά τους από κοινού, στο βαθμό που η κοινότητα παραμένει μικρή, σταθερή, με ανοιχτές γραμμές επικοινωνίας, και έχει ένα ισχυρό ενδιαφέρον για το μέλλον.

Μεταξύ των παραδειγμάτων που αναφέρονται είναι και μια μικρή κοινότητα ψαράδων στο Alanya της Τουρκίας. Τη δεκαετία του '70 οι ντόπιοι ψαράδες έπεσαν στη συνήθη παγίδα της υπεραλίευσης, της διαμάχης και της πιθανής εξάντλησης των φυσικών πόρων. Αλλά τότε ανάπτυξαν ένα ευφυές και πολύπλοκο σύστημα κανόνων, με το οποίο σε κάθε ψαρότοπο επιτρέπεται ένας μόνο ψαράς κυκλικά, ανάλογα με τις εποχές. Τους κανόνες επιβάλλουν οι ψαράδες από μόνοι τους, αν και η κυβέρνηση αναγνωρίζει το σύστημα με νόμο.

Στη Βαλέντσια συμβαίνουν λίγο - πολύ τα ίδια. Τα άτομα γνωρίζονται μεταξύ τους και μπορούν γρήγορα να προσδιορίσουν τους κλέφτες. Επειδή το παιχνίδι παίζεται ξανά και ξανά, κάθε απατεώνας διακινδυνεύει οστρακισμό και κυρώσεις στον επόμενο γύρο. Έτσι μια μικρή, σταθερή κοινότητα, που αλληλεπιδρά επαναλαμβανόμενες φορές, μπορεί να βρει τρόπο να προωθήσει το κοινό συμφέρον -μεταβάλλοντας τους ιδιωτικούς υπολογισμούς.

Μερικοί βιολόγοι ισχυρίζονται ότι ακόμη και αρκετές μεγάλες ομάδες μπορούν να συνεργαστούν. Τα προβλήματα κοινών πόρων έχουν βαθιές ρίζες στη γενετική των φυτών και των ζώων. Για να λειτουργήσει ένας ανθρώπινος οργανισμός, 75.000 διαφορετικά γονίδια πρέπει να συνεργαστούν και να αντιμετωπίσουν τα γονίδια εισβολείς και γενικώς τα καταφέρνουν.

Μερικοί παραπέμπουν εδώ στον Άνταμ Σμιθ, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι «εάν τα άτομα έχουν επαρκές κοινό συμφέρον στο καλό των ομάδων τους, θα συνεργαστούν για να καταστείλουν τις δραστηριότητες μελών που δρουν ενάντια στην ευημερία της ομάδας». Αυτή η ιδέα αποκαλείται από τον Egbert Leigh "το κοινοβούλιο των γονιδίων". Προσοχή όμως: είναι κρίσιμο το γεγονός ότι όλα τα μέλη ενός τέτοιου κοινοβουλίου θα υποφέρουν αν διασπασθεί η συνεργασία τους, κάτι που δεν συμβαίνει για τα μέλη ενός εθνικού κοινοβουλίου που ψηφίζει λύσεις για διάφορα τοπικά προβλήματα 3».

Γ) Η χειραγώγηση των κοινωνικών ομάδων

Και ενώ η κοινωνία στο σύνολο της έχει άμεσο συμφέρον να δράσει συνολικά για να επιδιώξει την ανάπτυξη και την ευημερία της, η πολιτική τάξη και η αγορά αποσκοπεί στο να τη διασπάσουν ώστε να γίνει το υποχείριο τους και να την εκμεταλλευτούν. Μερικές από τις πιο γνωστές τακτικές είναι:

και βασίλευε

2. Διάκριση σε καλύτερους και χειρότερους: από τη στιγμή που η κοινωνία εμπεδώσει και αποδεχτεί τη διάσπαση της, το επόμενο βήμα θα αφορά στο ποιά ή ποιές από τις κοινωνικές ομάδες είναι οι ισχυρότερες, οι καλύτερες ή οι πιο ευνοημένες. Αυτήν ακριβώς την τεχνική χρησιμοποιούν πολιτικοί, επιχειρηματίες και επικοινωνιολόγοι για να διαιωνίσουν την κυριαρχία τους! Μέσω των μηνυμάτων τους «ανεβάζουν» τη μία από τις δύο ή από τις πολλές ομάδες και καρπώνονται την εύνοια και την αφοσίωση της. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι επιχειρηματίες που γίνονται μεγαλομέτοχοι ποδοσφαιρικών ομάδων: με τον τρόπο αυτόν εξασφαλίζουν μία τεράστια διαφήμιση των εταιριών τους και μία μεγάλη πελατεία από τους οπαδούς της ομάδας που χρηματοδοτούν. Σύμφωνα με αυτήν την τακτική οι δεξιοί είναι καλύτεροι των αριστερών (ή το αντίθετο), οι εθνικιστές καλύτεροι των κοσμοπολιτών (ή το αντίθετο) κ.ο.κ. Και οι κοινωνικές ομάδες ανταγωνίζονται μεταξύ τους, την ώρα που πολιτικοί, κράτος και επιχειρηματικοί κύκλοι συνεχίζουν να επωφελούνται.

3. Υποβάθμιση ή υπερεκτίμηση της αξίας ενός γεγονότος: προκειμένου να αποφύγουν την πιθανή δυσαρέσκεια της κοινής γνώμης για ένα σημαντικό γεγονός, πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι υποβαθμίζουν την αξία του. Π.χ. οι αποκαλύψεις του Wikileaks σπάνια αναφέρονται ως σημαντικές από τους πολιτικούς παρά το γεγονός ότι τους απασχολεί βασανιστικά. Ή το σκάνδαλο μιας μεγάλη πολυεθνικής όπως της Lidl που παρακολουθούσε με κάμερες τους εργαζόμενους θα περάσει στα «ψιλά» με την κατάλληλη χρηματοδότηση των ΜΜΕ. Από την άλλη, αν ένα γεγονός όπως αυτό του «βιασμού» της καμαριέρας του Στρος-Καν έχει σημασία για τους σκοπούς της πολιτικής υπερτονίζεται, για να αποφευχθεί η κάθοδος του ισχυρού τότε άνδρα στις βουλευτικές εκλογές του 2011 στη Γαλλία και να γίνει η αλλαγή προέδρου στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

4. Ηθική απαξίωση: αν μία συμπεριφορά συναντά ισχυρούς ηθικούς περιορισμούς, όπως αυτή της εκτέλεσης αιχμαλώτων, ξυλοδαρμού μεταναστών και προσφύγων, διαφθοράς και διασπάθισης δημόσιου χρήματος κ.α., αυτή η συμπεριφορά μπορεί να υιοθετηθεί αν την κάνουν οι αρχηγοί της κοινωνίας ή τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνικής ομάδας. Σε μία υπηρεσία π.χ. σε ένα νοσοκομείο, όπου οι περισσότεροι γιατροί για να προβούν σε ιατρική πράξη «παίρνουν φακελάκι», είναι πολύ δύσκολο για τους λίγους να μην συναινέσουν σε αυτήν την συμπεριφορά. Είναι πολύ γνωστό το πείραμα του Milgram.

Δ) Η αφύπνιση της Κοινωνίας

Παρ’ αυτά η κοινωνία στο σύνολο τις, και οι επιμέρους κοινωνικές δυνάμεις που την αποτελούν ΕΧΕΙ τεράστια δύναμη! Αποτελεί το 99% του σύγχρονου κόσμου. Αν αποφάσιζε αύριο να πάρει τα όπλα, κανένας στρατός, κανένα πολιτικό ή επιχειρηματικό σύστημα δεν θα μπορούσε να τη σταματήσει. Και ενδόμυχα την προοπτική αυτή φοβάται όλη η παγκόσμια ελίτ, ειδικά καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται.

Ωστόσο, η κοινωνία και οι κοινωνικές ομάδες έχουν στη διάθεση τους πολύ πιο ισχυρά «όπλα» από αυτά που πυροβολούν, όπλα ίδιας σύνθεσης με αυτά που χρησιμοποίησε ο Γκάντι για να διώξει την πανίσχυρη Βρετανική Αυτοκρατορία από την Ινδία. Ο περίφημος ειρηνικός ηγέτης των Ινδών κατάφερε τα κυριότερα πλήγματα στην Βρετανική υποδούλωση πείθοντας τους Ινδούς να μην αγοράζουν αλάτι και ρούχα από τη Βρετανία. Με τον ίδιο τρόπο και σήμερα, αν η κοινωνία αποφασίσει να απέχει από τις «στημένες» εκλογές ή να ψηφίσει κυβερνήτες που τάσσονται υπέρ των συμφερόντων της, ή αν αποφασίσει να σταματήσει να αγοράζει τα πράγματα που ουσιαστικά δεν χρειάζεται, όλο το πολιτικό – κρατικό και επιχειρηματικό σύστημα θα καταρρεύσει «εν μία νυκτί».

Το ακόμη ισχυρότερο «όπλο» της, αν θελήσει ποτέ να το χρησιμοποιήσει, θα είναι η αμφισβήτηση της αξίας του ισχύοντος χρήματος. Αν το 99% του πλανήτη αποφασίσει ότι τα χρέη, το χρήμα και η ισχύουσα οικονομική δύναμη του 2% των πλουσίων είναι λάθος, μπορεί να αμφισβητήσει στην πράξη το ισχύον καθεστώς, να εκδώσει καινούργιο χρήμα, να φροντίσει για τις ανάγκες της κοινωνίας (και όχι της πολιτικής και επιχειρηματικής ελίτ) και να πορεύεται με κοινωνικά δίκαιους νόμους χωρίς τα «καρκινώματα» του παρελθόντος. Και αυτή είναι η πιο εύκολη τακτική, αρκεί όλες οι κοινωνικές ομάδες να δεχτούν τον απλό κανόνα: ελευθερία – ισότητα – αδελφοσύνη, και να μην αποδεχτούν τις τεχνητές διαιρέσεις στις οποίες τους υποβάλλουν οι ισχυροί του σήμερα!

Τις λεπτομέρειες αυτής της υγιούς κοινωνίας αναλύονται και στο Χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα ο Χάρτης προβλέπει:

I: αξιοπρέπεια (ανθρώπινη αξιοπρέπεια, δικαίωμα στη ζωή, δικαίωμα στην ακεραιότητα του προσώπου, απαγόρευση των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης, απαγόρευση της δουλείας και της καταναγκαστικής εργασίας).

II: ελευθερία (δικαίωμα στην ελευθερία και την ασφάλεια, σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, δικαίωμα γάμου και δικαίωμα ίδρυσης οικογένειας, ελευθερία σκέψης συνείδησης και θρησκείας, ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, ελευθερία του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, ελευθερία των τεχνών και των επιστημών, δικαίωμα εκπαίδευσης, επαγγελματική ελευθερία και δικαίωμα στην εργασία, ελευθερία ίδρυσης επιχείρησης δικαίωμα ιδιοκτησίας, δικαίωμα ασύλου, προστασία σε περίπτωση απομάκρυνσης, επαναπροώθησης και απέλασης).

III: ισότητα (ισότητα έναντι του νόμου, μη διάκριση, πολιτισμική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία, ισότητα ανδρών και γυναικών, δικαιώματα του παιδιού, δικαιώματα των ηλικιωμένων, ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες).

IV: αλληλεγγύη (δικαίωμα στην πληροφόρηση και στη διαβούλευση με τους εργαζομένους στο πλαίσιο της επιχείρησης, δικαίωμα διαπραγματεύσεων και συλλογικών ενεργειών, δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες ευρέσεως εργασίας, προστασία έναντι αδικαιολόγητης απόλυσης, δίκαιοι και ισότιμοι όροι εργασίας, απαγόρευση της εργασίας των παιδιών και προστασία των εργαζόμενων νέων, οικογενειακή και επαγγελματική ζωή, κοινωνική ασφάλεια και κοινωνική αρωγή, προστασία της υγείας, πρόσβαση σε υπηρεσίες γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος, προστασία του περιβάλλοντος, προστασία των καταναλωτών).

V: ιθαγένεια (δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι κατά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και τις δημοτικές εκλογές, δικαίωμα χρηστής διαχείρισης, δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα, Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, δικαίωμα αναφοράς, ελεύθερη κυκλοφορία και διαμονή, διπλωματική και προξενική προστασία).

και VI: δικαιοσύνη (δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα υπεράσπισης, αρχές νομιμότητας και αναλογικότητας αξιόποινων πράξεων και ποινών, δικαίωμα του προσώπου να μην δικάζεται ή να μην τιμωρείται ποινικά δύο φορές για την ίδια αξιόποινη πράξη).

Ε) Περαιτέρω μέτρα που θα πρέπει να ισχύσουν σε μία μελλοντική υγιή κοινωνία

Οι σημερινές ιστορικές στιγμές των αρχών του 21ου αιώνα καλούν σε διαφορετική προσέγγιση, σε σχέση με παλαιότερες, σχετικά με την ευημερία και μακροημέρευση της παγκόσμιας κοινωνίας. Τα παλαιότερα χρόνια, όταν μειώνονταν οι πόροι ενός κράτους (ομάδας, φυλής, ή έθνους) τότε αυτό επιτίθονταν στους γείτονες για να τους εξασφαλίσει. Η πρακτική αυτή δημιούργησε τις μεγάλες αυτοκρατορίες του παρελθόντος με τις απέραντες αποικίες και τους σκλάβους εργάτες τους. Σήμερα, ωστόσο, ο πλανήτης Γη είναι πια χαρτογραφημένος, μικρός και περιορισμένος. Όλες οι ιδεολογίες του παρελθόντος περί περιχαράκωσης των εθνών, του καπιταλισμού, του κουμμουνισμού, της αναρχίας κ.ο.κ. δεν ισχύουν, δεδομένων της δυνατότητας των παγκόσμιων επικοινωνιών και μεταφορών, των περιορισμένων εδαφικών, διατροφικών και ορυκτών πηγών και της ύπαρξης τόσο καταστροφικών όπλων σε όλον τον πλανήτη.

Οι κοινωνικές ομάδες, οι κοινωνίες και οι πολίτες του πλανητικού χωριού έχουν δύο λύσεις:

i) Να συνεχίσουν να ζουν και να ανέχονται τον άνισο, άδικο, επικίνδυνο και αυτοκαταστροφικό κόσμο στον οποίο ζουν. Οι συνέπειες αυτής της λύσης θα είναι οδυνηρές: η ψαλίδα πλουσίων και φτωχών θα συνεχίσει να αυξάνεται, οι άνθρωποι που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (2 δισεκατομμύρια) θα πληθήνουν, οι ελευθερίες θα περιοριστούν (θα εμφυτεύονται τσιπάκια για την παρακολούθηση των πολιτών, θα χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα συστήματα στις τηλεπικοινωνίες και στις διαδικτυακές επαφές τύπου ΕΣΕΛΟΝ), θα επανδρωθούν και θα γίνουν ακόμη πιο βίαιες οι αστυνομίες για να προφυλάσουν τον πλούτο των ελίτ, θα απομονώνονται περισσότεροι άνθρωποι σε φυλακές και ψυχιατρεία, οι τροφές και το νερό θα δίνονται μόνο σε όσους υποτάσσονται στο σύστημα και έχουν την απαραίτητη κάρτα, το διαδίκτυο θα περιοριστεί, οι ασθένειες (σωματικές, ψυχολογικές) θα πολλαπλασιαστούν, τα κοινωνικά προβλήματα θα εκτοξευθούν, και η ανθρώπινη ζωή θα ευτελιστεί.

ii) Να αποφασίσουν να πάρουν τη λύση στα χέρια τους, να εφαρμόσουν στην πράξη το σύνθημα ελευθερία, ισότητα και αδερφοσύνη και να καταργήσουν όλα αυτά που μας χωρίζουν άμεσα, πριν να είναι πολύ αργά!

Μερικές επιπλέον ιδέες που μπορούν χρησιμοποιηθούν σε αυτή τη λογική είναι και οι παρακάτω:

1) Αποτροπή του υπερπληθυσμού: στη Γη ζουν σήμερα άνω των 7 δισεκατομμυρίων άνθρωποι, ανώμαλα διανεμημένοι (υπάρχουν μέρη στον κόσμο που στοιβάζονται πολλοί άνθρωποι σε εξαιρετικά λίγο χώρο) και με ελάχιστους πόρους ζωής (το φαινόμενο αυτό ισχύει στις χώρες του Τρίτου Κόσμου εξαιτίας των ελλιπών πόρων, προκειμένου να επιβιώσουν στο τέλος κάποια από αυτά τα πολλά παιδιά). Πέραν της καλύτερης διανομής νερού, τροφίμων και ιατρικών υπηρεσιών, θα πρέπει να συμφωνηθεί ένα όριο στο οποίο επιτρέπεται να αναπαράγεται ο πληθυσμός. Π.χ. τα δύο παιδιά ανά μητέρα. Αν μία μητέρα υπερβαίνει αυτό το όριο, μπορεί να αποφασιστούν κανόνες του τύπου τα επόμενα παιδιά θα πρέπει να δίνονται για υιοθεσία, ή κάτι ανάλογο. Το σημαντικό, βεβαίως, είναι να συμφωνήσουν οι άνθρωποι ότι ο πλανήτης μας δεν θα μπορέσει να «φιλοξενήσει» απεριόριστα όλο και περισσότερους ανθρώπους, και όποια λύση και αν είναι η καλύτερη θα χρειαστεί να τηρηθεί από όλους.

2) Πλουτισμός και υπερκατανάλωση: δεν μπορεί να είναι πλέον αποδεκτό ότι κάποιοι τα έχουν όλα και οι άλλοι δεν έχουν τίποτα. Θα χρειαστεί να θεσπιστούν και εδώ κανόνες. Για παράδειγμα, ένας τέτοιου τύπου κανόνας θα μπορούσε να είναι ότι ο κάθε άνθρωπος μπορεί να κατέχει ως ένα ποσό χρήματος (σε καταθέσεις, ιδιοκτησίες, μετοχές και τίτλους) και όχι μεγαλύτερο. Ας πούμε ως 30.000 δολάρια. Το κάθε δολάριο πέραν αυτών των 30.000, μπορεί να το δώσει σε όποιον επιθυμεί (π.χ. στο παιδί του) αλλά δεν μπορεί να το κατέχει. Αν και το παιδί του συμπληρώσει το παραπάνω συμφωνημένο ποσό, και αυτός ο άνθρωπος έχει ακόμη μεγαλύτερη περιουσία, θα πρέπει να τη δώσει σε κάποιον άλλο (π.χ. σε συγγενή του). Με τον τρόπο αυτό θα διαχέεται ο πλούτος σε όλους, χωρίς να καταργεί το κίνητρο για τη δημιουργία του, αφού θα δίνεται σε αυτούς που ο παραγωγός του πλούτου επιθυμεί να τον δώσει. Με έναν τέτοιο νόμο το 2% των ανθρώπων που κατέχει το μισό παγκόσμιο πλούτο θα το μεταβίβαζε στο υπόλοιπο 98%. Επίσης θα εξέλειπαν οι λόγοι για κλοπή, διασπάθιση δημόσιου χρήματος, πολέμων και ανεξάντλητης επιχειρηματικής δραστηριότητας, αφού δεν θα υπήρχε το κίνητρο του υπερπλουτισμού!

3) Πολλά ακόμη θα πρέπει να γίνουν στα πλαίσια μίας ευνομούμενης, ελεύθερης, ίσης και αδερφωμένης κοινωνίας: να βελτιωθεί η εκπαίδευση, να δίνεται πρόνοια μόνο σε όσους το έχουν ανάγκη, να επιτηρείτε και να προφυλάσσεται ως «κόρη οφθαλμού» το περιβάλλον (ενάντια στη μόλυνση, το παράνομο κυνήγι και αλιεία, στην κατάχρηση ορυκτών πόρων κ.α.), να υπάρχει στην πράξη ισότητα των φύλων (υπολογίζεται ότι σήμερα 12,3 - 27 εκατ. γυναίκες της Ανατολικής Ασίας στερούνται των βασικών τους δικαιωμάτων), να προστατεύεται η τρίτη ηλικία, οι πρόσφυγες, τα ΑΜΕΑ, τα παιδιά, τα ζώα (όχι σε τσίρκα και σε κλουβιά), τα τρόφιμα (όχι μεταλλαγμένα), τα φάρμακα (μόνο εγκεκριμένα και ασφαλή), και το νερό (σε όλο τον πλανήτη).

4) Επίσης θα πρέπει να συζητηθούν πολύ σοβαρά ζητήματα όπως η λειτουργία του χρηματιστηρίου (για ποιό λόγο να γίνεται αποδεκτή η χρηματιστηριακή συναλλαγή τροφίμων, νερού ή αποθεματικών ασφαλιστικών ταμείων), η αξία και το νόημα της «λευκής ψήφου» (που μάλλον σημαίνει ότι κανείς από τους υποψηφίους δεν μπορεί να κυβερνήσει), το ποιός έχει το δικαίωμα να τυπώνει χρήμα (ειδικά όταν μέτοχοι των κεντρικών τραπεζών είναι ιδιώτες επιχειρηματίες), ο έλεγχος των βουλευτών και των πολιτευτών να γίνεται ανά τρίμηνο από τους ψηφοφόρους τους, οι δικαστές να εκλέγονται απευθείας από το λαό κ.ο.κ.

5) Τέλος θα πρέπει να αναπτυχθεί η κοινωνική οικονομία, με δυνατούς και υγιείς κοινωνικούς συνεταιρισμούς (ήδη σε χώρες της Ευρώπης λειτουργούν πολλοί τέτοιοι επιτυχημένοι) και να λειτουργούν οι βασικές κρατικές υποδομές υπό το δημόσιο έλεγχο των πολιτών.

ΣΤ) Σε κάθε περίπτωση η κοινωνία έχει τη δύναμη να αλλάξει τον πολύ κακό κόσμο στον οποίο ζούμε και να ελπίζει. Οι διαφορές που μας χωρίζουν (τους ανθρώπους και τις κοινωνικές ομάδες) είναι ελάχιστες. Κατά τον Γιανναρά οι πολιτισμικές διαφορές των κοινωνικών ομάδων δεν σημαίνει αντιπαλότητα, αλλά δημιουργική ετερότητα, αυτοσεβασμό, αξιοπρέπεια, χαρά της ζωής. Και επιπλέον πρέπει, όπως λέει ο Ράμφος, να συνειδητοποιήσουμε ότι όταν δεν έχεις υποχρεώσεις, φέρεσαι σαν ζώο, ενώ όταν δεν έχεις δικαιώματα, σου φέρονται σα να είσαι ζώο. Πρέπει να φτάσουμε στο σημείο να συνδυάσουμε τα δικαιώματα με τις υποχρεώσεις, να γίνουμε δηλαδή σωστοί πολίτες.

1 Φιοντόρ Ντοστογιέφσκυ, Χειμερινές σημειώσεις πάνω σε καλοκαιρινές εντυπώσεις, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1998, σσ. 105-117

2 http://www.hno.harvard.edu/gazette/2004/03.11/01-mockus.html

3 http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1993/09/can-selfishness-save-the-environment/5865/

                   (http://thesecretrealtruth.blogspot.com/2013/07/blog-post_2954.html#ixzz2iu6yQmOZ)