ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΒΙΟΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Από τις 13 έως τις 20 Ιουνίου θα πραγματοποιηθεί, με επίκεντρο το Παράλιο Άστρος Κυνουρίας στη Πελοπόννησο, το Παγκόσμιο Συνέδριο της μεγάλης Ρώσικης εταιρείας έρευνας και παραγωγής συσκευών βιοσυντονισμού Biomedis, με το οποίο και γιορτάζονται τα 40 χρόνια επιτυχημένων εφαρμογών βιοσυντονισμού σε όλο το κόσμο, που έχουν φέρει πραγματική επανάσταση στο χώρο της υγείας.

Οι συμμετέχοντες σύνεδροι θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν ένα πλούσιο πρόγραμμα ενημερωτικών παρουσιάσεων και εκδηλώσεων, όπου θα εκτεθούν οι μεγάλες δυνατότητες, όπως και η πρόοδος που έχει επιτελεσθεί στο χώρο της πρόληψης και της αποκατάστασης της υγείας με τη μέθοδο του βιοσυντονισμού, καθώς και τη χρήση των συναφών συσκευών της Biomedis. Μεγάλη έμφαση θα δοθεί στην ύπαρξη των σπουδαιότερων και αρχαιότερων Ασκληπιείων (των θεραπευτηρίων της αρχαιότητας) στην εν λόγω περιοχή, όπου θα λάβει χώρα το συνέδριο και με επισκέψεις, παρουσιάσεις κλπ. θα δοθεί η ευκαιρία στους συμμετέχοντες να γνωρίσουν και να κατανοήσουν τις μεθόδους θεραπείας κατά την αρχαιότητα, που ήταν συμβατές με την υψηλού βαθμού επίγνωση των αρχαίων Ελλήνων για τη βαθύτερη, αλλά και ουσιαστική φύση της ανθρώπινης ύπαρξης, ως ενιαίας οντότητας νου-σώματος και μέρους μιας ενιαίας ολότητας. Έτσι θα αναδειχθεί και το γεγονός, γιατί κατά την αρχαιότητα η τρόποι αποκατάστασης και διατήρησης της υγείας ήσαν σε μεγάλο βαθμό αποτελεσματικές, δεδομένου ότι κυρίως αποσκοπούσαν στη πρωτογενή αιτία γέννεσης των νοσημάτων, που δεν είναι άλλη από τη νοητική-ενεργειακή ανισορροπία. Επίσης θα αναδειχθεί το γεγονός, γιατί η μέθοδος του βιοσυντονισμού, που συγκλίνει στην ίδια κατεύθυνση, έχοντας σαν βασικό στόχο τη βιοενεργειακή εξισορρόπιση, έρχεται να μας επανασυνδέσει με την αρχαία σοφία για να μας χαρίσει και πάλι μια καλύτερη ζωή απαλλαγμένη από ασθένειες, δίνοντας ταυτόχρονα λύση στα πολλαπλά αδιέξοδα που οι σημερινές επιστήμες του χώρου της υγείας έχουν περιέλθει, αφού έχουν σαν βασικά μειονεκτήματα αφ' ενός την αγνόηση της ουσίας του ανθρώπου, ως βιονεργειακής οντότητας και αφ' ετέρου την εμμονή τους να επικεντρώνονται κυρίως, αλλά και να κατευθύνουν τις θεραπευτικές παρεμβάσεις τους, στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων των νόσων και των οργανικών επιπτώσεων των διαταραχών υγείας και όχι στην ουσιώδη και πρωταρχική αιτία, που κατά βάσην είναι η νοητική-βιοενεργειακή ανισορροπία.
Στην Ελλάδα, τη κοιτίδα του πολιτισμού και τη χώρα που γεννήθηκαν ο θεός της υγείας Ασκληπειός και ο πατέρας της ιατρικής Ιπποκράτης, ήρθε η ώρα να επανασυνδεθούν η αρχαία υπέρτερη γνώση για τον άνθρωπο και την υγεία του με τη σύγχρονη επιστήμη και τεχνολογία και ειδικότερα αυτή του βιοσυντονισμού, που έχει στηριχθεί στην επίγνωση της ουσίας του ανθρώπου και της βαθύτερης φύσης του και έχει σαν βασική επιδίωξη την ουσιαστική αποκατάσταση και διατήρηση της υγείας του με το καλύτερο δυνατό τρόπο.

 Το "Άβατον" του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, όπου γινόταν η κυρίως θεραπεία με νοητική-ενεργειακή εξισορρόπιση, μέσω της διαδικασίας της "εγκοίμησης".

 Το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου κοντά στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου.

Ασκληπιείο της Επιδαύρου - Γενική άποψη

Η "Θόλος" (Τμήμα του Ασκληπιείου της Επιδαύρου). Τελετουργικός-μυητικός χώρος, όπου ελάμβανε χώρα ένα μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας μέσω της νοητικής-ενεργειακής εξισορρόπισης.

Δείτε και τα παρακάτω σχετικά βίντεο:

ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ..; ΑΣ ΤΟ ΞΑΝΑΣΚΕΦΤΟΥΜΕ...

"Ποιό είναι το νόημα της ζωής και γιατί ζούμε;" είναι ένα ερώτημα που έχει απασχολήσει την ανθρωπότητα από καταβολής κόσμου, επιδέχεται πολλών ερμηνειών, ο καθένας δίνει τη δική του απάντηση και τόνοι μελάνης έχουν χυθεί για να δωθεί μία απάντηση...

Αμέτρητες φορές έχουμε όλοι μας αναρωτηθεί για το νόημα της ζωής και έχουμε προσπαθήσει να δώσουμε μία κάποια απάντηση... Είναι γεγονός όμως, πως οι αναλύσεις συχνά δεν οδηγούν πουθενά, παραπλανούν και συχνά οδηγούν σε ισχνά συμπεράσματα. Τα πράγματα συνήθως είναι πιο απλά απ’ ότι φαίνονται, αλλά ο ανθρώπινος νους έχει την ιδιότητα να τα κάνει σύνθετα και να τα περιπλέκει. Ίσως, κατά κάποιο τρόπο, να τρέφεται από αυτόν τον τρόπο αντιμετώπισης των γεγονότων και των καταστάσεων, καθώς θεωρεί πως υπεραναλύοντας, συνειδητοποιεί, ξεκαθαρίζει και συμπεραίνει.

Μήπως όμως διερευνώντας τόσο πολύ τα γεγονότα και τις σκέψεις μας, χάνουμε εν τέλει το πραγματικό νόημα της ζωής; Μήπως η ζωή έρχεται, περνά και χάνεται και εμείς μένουμε απλοί θεατές χωρίς να συμμετέχουμε σε αυτήν; Πόσες φορές παίζουμε ρόλους στην καθημερινότητά μας προσπαθώντας να αντεπεξέλθουμε στις προσδοκίες των άλλων, προκειμένου να θεωρηθούμε «φυσιολογικοί άνθρωποι», καταπατώντας και βάζοντας στο ντουλάπι τις δικές μας επιθυμίες; Μήπως θα έπρεπε τελικά να αναρωτηθούμε ότι η βίωση της στιγμής είναι εκείνο το «κλειδί» που θα ανοίξει την πόρτα για τη νοηματοδότηση της ζωής μας; Οι καθημερινοί ρυθμοί, οι υποχρεώσεις και η απόκτηση όλο και περισσότερων υλικών αγαθών μας έχει απομακρύνει από το σκοπό μας. Δυστυχώς σήμερα δε ζούμε, αλλά επιβιώνουμε. Η βίωση ακόμα και της πιο μικρής καθημερινής στιγμής θα μας κάνει να ξεφύγουμε και να απολαύσουμε το θαύμα που υπάρχει γύρω μας. Σπανίως εκτιμούμε αυτό που έχουμε και πάντα επιθυμούμε κάτι περισσότερο, αλλά όταν έρχεται αυτό το περισσότερο, μετά θέλουμε κι άλλο, κι άλλο. Το κενό, ωστόσο, είναι ακόμα εκεί. Έχουμε ποτέ σκεφτεί το θαύμα της φύσης; Έχουμε παρατηρήσει ποτέ ένα λουλούδι να αναπτύσσεται και να αισθανθούμε ευγνωμοσύνη για αυτή την τόση δα στιγμή, χωρίς να σκεφτούμε το μέλλον; Κάποιοι λένε: «Ζήσε τις μικρές στιγμές, τα απλά πράγματα, το τώρα, το χτες έφυγε πια, ενώ το αύριο μπορεί να μην έρθει». Αν ακολουθούσαμε όλοι μας αυτήν την παραίνεση, οι ζωές μας πιθανόν να αποκτούσαν το νόημα, το οποίο πραγματικά θα θέλαμε να τους δώσουμε. Εξάλλου, αν το καλοσκεφτούμε, οι ζωές μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από στιγμές από συνεχόμενα «τώρα» και εν τέλει ένα άθροισμα στιγμών...

Ας συνειδητοποιήσουμε, εξ άλλου, ότι είμαστε εγκλωβισμένοι σε ένα αόρατο δίχτυ "εικονικής πραγματικότητας" και κινιόμαστε συνεχώς μεταξύ φόβου και επιθυμίας. Ο φόβος μας πραγματικά κινεί τα συναισθήματά μας και δηλητηριάζει το νου μας, με προεξάρχοντα τον φόβο του θανάτου, φόβος, μάλιστα, που προσδιορίζει και το μέγεθος της ανοησίας μας, αφού, όπως λέει και ο Πλούταρχος, ο άνθρωπος είναι ανόητος που φοβάται το θάνατο, γιατί πεθαίνει κάθε μέρα! Η επιθυμία από την άλλη είναι η εξάρτηση της εικόνας, δηλαδή μια ψευδαίσθηση που ο νους της δίνει μορφή. Το αποτέλεσμα της επιθυμίας είναι κάθε φορά η ανατροφοδότηση της συναισθηματικής επιβεβαίωσης, χωρίς να υπάρχει επίγνωση των πράξεων και των επιλογών. Η εξάρτηση της εικόνας δημιουργεί συναισθήματα, συμπεριφορές και πεποιθήσεις. Μια σκέψη, μια απλή ιδέα γίνεται "εικόνα", η λεγόμενη σκεπτομορφή δηλαδή, που είναι ικανή να αλλάξει την πορεία του ανθρώπου. Η εμφύτευση μιας ιδέας στον ανθρώπινο εγκέφαλο και η επιλογή του ατόμου να την υλοποιήσει, μετασχηματίζει την ζωή του. Έτσι και κατ' αυτήν την έννοια, η προσωπικότητα αρχίζει να δομεί μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, ευρισκόμενος πάντα, μέσω του φόβου και της επιθυμίας, μεταξύ ανοησίας και ψευδαίσθησης. H καλυτέρευσή μας, ως ανθρώπων και η εξέλιξή μας σε ένα ανώτερο υπαρξιακό επίπεδο, προϋποθέτει να επιγνώσουμε αυτή την κατάσταση και να αρθούμε πάνω από αυτήν...

ΔΕΣΜΙΟΙ ΤΩΝ ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΩΝ ΣΚΕΨΕΩΝ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΙΣ ΞΕΠΕΡΑΣΟΥΜΕ...

Οι εγωκεντρικές σκέψεις είναι οι σκέψεις που αφορούν την ιδέα του εαυτού μας, δηλαδή είναι οι σκέψεις που περιστρέφονται γύρω από την κεντρική σκέψη "εγώ" με την οποία έχουμε ταυτιστεί και πιστεύουμε ότι προσδιορίζει αυτό που είμαστε...

Στις περισσότερες περιπτώσεις οι εγωκεντρικές σκέψεις είναι αρνητικές. Σπάνια σκεφτόμαστε το πόσο ασφαλείς, χαρούμενοι, ευτυχισμένοι ή πλήρεις είμαστε. Συνήθως η ιδέα του εαυτού εμφανίζεται σε ένα σωρό σενάρια, υποθέσεις και αναμνήσεις, όπου νιώθουμε ανεπαρκείς ή ανασφαλείς, όπου τα πράγματα πάνε στραβά, όπου κάτι κακό μας συμβαίνει ή κάτι κακό έχει ήδη συμβεί και το σκεφτόμαστε ξανά και ξανά. Είναι σημαντικό σε πρώτη φάση να αναγνωρίσουμε από τι αποτελείται η σκέψη "εγώ". Η σκέψη "εγώ" γύρω από την οποία περιστρέφονται όλες οι υπόλοιπες σκέψεις, είναι ουσιαστικά ένα φανταστικό δημιούργημα του νου. Είναι μια εικονική πραγματικότητα που αποτελείται από την εικόνα του σώματος και του προσώπου μας (έτσι όπως έχει καταγραφεί στη μνήμη του εγκεφάλου), από συμπεριφορές μας, τη στάση που καθόμαστε ή περπατάμε, τον τρόπο που μιλάμε, ή ακόμα και τον ήχο της φωνής μας. Σύμφωνα με αυτές τις εικόνες αντιλαμβάνεται ο νους αυτό που είμαστε. Όταν κάποιος σκέφτεται ότι μπορεί να πάθει κάτι κακό, δημιουργείται σε επίπεδο σκέψεων η εικόνα του σώματός του, ενώ γύρω του κατασκευάζεται αυτόματα ένα τοπίο, ή ένας οποιοσδήποτε χώρος, όπου η εικόνα του σώματος παθαίνει κάτι κακό. Σ' αυτά τα φανταστικά σενάρια μπορούν να προστεθούν οι αναμνήσεις από σωματικούς πόνους, η ένταση των οποίων μπορεί να ρυθμιστεί ελεύθερα από τη φαντασία ανάλογα με το σενάριο. Ο τρόπος που η εικόνα του σώματος μπορεί να πάθει κάτι κακό επιλέγεται ανάλογα με το περιεχόμενο που υπάρχει καταγεγραμμένο στα αρχεία της μνήμης, στον φάκελο με τίτλο "με ποιους τρόπους μπορεί ένας άνθρωπος να πάθει κάτι κακό". Αυτοί οι τρόποι μπορεί να προέρχονται από εικόνες που έχει δει κάποιος σε ταινίες, στις ειδήσεις, ή που έχει διαβάσει σε μυθιστορήματα ή που έχει ακούσει από άλλους και σχημάτισε με τη φαντασία του τις αντίστοιχες εικόνες. Το τι κακό μπορεί να πάθει η εικόνα του σώματος εξαρτάται πάλι από το περιεχόμενο της μνήμης που βρίσκεται στον φάκελο "ποια είναι τα κακά πράγματα που μπορεί να πάθει ένας άνθρωπος". Φυσικά, υπερισχύουν στο να επιλεχθούν οι εικόνες με τις οποίες είχε κάποιος ένα βίωμα κατά το παρελθόν.

Γίνεται αντιληπτό, ότι αυτό που πρέπει να κάνουμε για να βελτιώσουμε τους εαυτούς μας και τις ζωές μας είναι το ότι πρέπει να προγραμματίσουμε έτσι το νου μας, ώστε να αμφισβητεί την αληθοφάνεια του ψευδούς "εγώ" που μπορεί να βρεθεί μέσα στις σκέψεις. Το πραγματικό "εγώ" (η επίγνωση) δεν μπορεί ποτέ να βρεθεί μέσα στις σκέψεις. Στις σκέψεις, όπως είπαμε, βρίσκονται μόνο κάποιες εικόνες που προέρχονται από τη μνήμη του εγκεφάλου και παραποιούνται με τη φαντασία για να πάρουν οποιαδήποτε νέα μορφή. Αμφισβητώντας το ψεύτικο "εγώ" αποδυναμώνονται όλες οι άλλες σκέψεις που εμφανίζονται εκ μέρους του και που υποτίθεται ότι εξυπηρετούν τα συμφέροντά του. Με τον χρόνο, το σύστημά μας (σώμα-νους) μαθαίνει να μην εντοπίζει την ταυτότητά του στις σκέψεις, αλλά τοποθετείται στη θέση της επίγνωσης, δηλαδή του ανεπηρέαστου παρατηρητή που βλέπει αντικειμενικά τη δραστηριότητα του νου και του σώματος να εξελίσσεται μέσα από την πληθώρα των εμπειριών που εμφανίζονται και εξαφανίζονται.

ΕΠΙΓΝΩΣΤΕ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΤΕ ΤΙ ΕΙΜΑΣΤΕ, ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ...

 

Ο σπουδαίος σύγχρονος διανοητής και γιατρός Deepak Chopra, συγγραφέας του best seller "κβαντική θεραπεία νου και σώματος", διευρύνει την συνειδητότητά μας μιλώντας για την ΥΠΕΡΤΑΤΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ και ανοίγει τον δρόμο για το πως θα βελτιωθούμε...

Η βασική αρχή της αρχαίας γνώσης συνίσταται στο ότι το πνεύμα, η συνείδηση, είναι η υπέρτατη πραγματικότητα. Είναι το μη τοπικό θεμέλιο της ύπαρξης το οποίο διακρίνεται σε αντικειμενική και υποκειμενική πραγματικότητα. Η υποκειμενική πραγματικότητα υφίσταται μέσα σας, με τη μορφή των σκέψεων, των συναισθημάτων, των επιθυμιών, της φαντασίας, των φαντασιώσεων, των αναμνήσεων και των βαθύτερων φιλοδοξιών. Η αντικειμενική πραγματικότητα είναι το υλικό σας σώμα και ο κόσμος που αντιλαμβάνεστε με τις αισθήσεις σας. Και οι δύο αυτές πραγματικότητες συνυπάρχουν και εξαρτώνται η μία από την άλλη. Δεν προκαλούν η μία την άλλη, και όμως αλληλεξαρτώνται. Σχετίζονται μη αιτιατά η μια με την άλλη. Όπως ακριβώς ένα κύτταρο μέσα στη μήτρα διαφοροποιείται σε εγκεφαλικά, νευρικά και οπτικά κύτταρα, και μέσα από αυτά μας προσφέρει μια εμπειρία του κόσμου, έτσι και το μη τοπικό πνεύμα γίνεται ταυτόχρονα ο παρατηρητής και το αντικείμενο της παρατήρησης, οι αισθήσεις του σώματος και ο υλικός κόσμος, ο βιολογικός οργανισμός και το περιβάλλον του, οι σκέψεις και τα συναισθήματα.

Τόσο ο εσωτερικός όσο και εξωτερικός σας κόσμος αποτελούν τμήματα ενός συνεχούς, ενός μοναδικού και αδιαχώριστου πεδίου δραστηριότητας. Ο εξωτερικός κόσμος είναι ο καθρέφτης αυτού που είστε σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή στο χωροχρόνο. Πολλοί έχουν εκφράσει αυτή την ιδέα με διάφορους τρόπους. Οι πνευματικοί δάσκαλοι μας λένε πως αν θέλουμε να αντιληφθούμε την κατάσταση της προσωπικής μας συνείδησης, αρκεί να κοιτάξουμε γύρω μας και να δούμε τι συμβαίνει στον κόσμο. Σε οποιαδήποτε δεδομένη χρονική στιγμή, η ατομική μας πραγματικότητα ενορχηστρώνεται από την αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας, μέσω της συγχρονικότητας και της σύμπτωσης.

Αν η αίσθηση που έχετε για τον εαυτό σας είναι περιορισμένη, αυτό εκφράζεται με ένα άκαμπτο σώμα, μια τρομαγμένη όψη και ένα ανασφαλές περιβάλλον. Από την άλλη, αν η αίσθηση που έχετε για τον εαυτό σας, είναι διευρυμένη, αυτό εκφράζεται με ένα χαλαρό σώμα και ένα ανοιχτό και φιλικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο οι προθέσεις σας εκπληρώνονται συγχρονιστικά. Ο διευρυμένος εαυτός σας αισθάνεται πάντα γαλήνιος, ελεύθερος απεριόριστος και ευέλικτος, και νιώθει δέος απέναντι στο μυστήριο της ύπαρξης. Η αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας, καθορίζει και τη στάση μας. Η απληστία, η υπεροψία, η επιθετικότητα, η απαιτητική και δυσάρεστη συμπεριφορά, και η άσχημη διάθεση πηγάζουν από μια περιορισμένη αίσθηση του εαυτού. Η μετριοφροσύνη, η προσφορά, η συμφιλίωση, η χάρη και η αυτάρκεια προέρχεται πάντα από έναν διευρυμένο εαυτό.

Κατ’ επέκταση, η συμπεριφορά μιας ομάδας ανθρώπων που κατέχουν θέσεις κλειδιά σε κοινωνίες και θεσμικά όργανα, καθορίζει και τη συμπεριφορά των υπολοίπων μελών αυτών των οργανισμών. Όταν ένας πολιτισμός διαθέτει περιορισμένη ταυτότητα, κατά κύριο λόγο επικεντρώνεται στο κέρδος, στον ανελέητο ανταγωνισμό, στον οικονομικό ιμπεριαλισμό, στον ακραίο εθνικισμό, στον πόλεμο, τη βία και το φόβο. Αν οι ταγοί μιας κοινωνίας μπορούσαν να εκφράσουν τον διευρυμένο εαυτό τους, τότε όχι μόνο θα εκπλήρωναν τις προσωπικές τους επιθυμίες, αλλά και θα άλλαζαν τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται ο πολιτισμός του λαού τους. Ένας τέτοιος πολιτισμός θα είχε ως επίκεντρο την προσφορά προς τους άλλους και όχι την απληστία, την συνεργασία και όχι τον ανταγωνισμό, την ανοιχτή καρδιά και όχι τις ανοιχτές αγορές. Διακριτικά γνωρίσματα ενός τέτοιου πολιτισμού θα ήταν η ειρηνική επίλυση των διαφορών, η ευσπλαχνία, η ταπεινοφροσύνη, η γαλήνη και η κοινωνική και οικονομική δικαιοσύνη.

Εξετάζοντας τον σύγχρονο κόσμο, διαπιστώνουμε την ύπαρξη μιας συγκεχυμένης αλληλουχίας αλληλεξαρτώμενων γεγονότων που λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα. Οι κοινωνιολόγοι υποστηρίζουν πως η συλλογική μας συμπεριφορά διαμορφώνει ένα περιβάλλον, το οποίο δεν είναι σε θέση να συντηρήσει τη ζωή πάνω στη Γη, εξαιτίας της αποψίλωσης των δασών και της εξάντλησης των αποθεμάτων ορυκτών και καυσίμων, πράγμα που οδηγεί σε άλλα καταστροφικά αποτελέσματα, όπως το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η αλλαγή των κλιματολογικών συνθηκών, οι τυφώνες και οι καταστροφικές παλίρροιες. Με πρώτη ματιά αυτά τα γεγονότα μοιάζουν άσχετα μεταξύ τους, αλλά δεν είναι∙ είναι το αποτέλεσμα της περιορισμένης αίσθησης που έχουμε για τον εαυτό μας, και προκύπτουν συγχρονιστικά και ταυτόχρονα. Οι θρησκευτικές διαμάχες, η μόλυνση του περιβάλλοντος, η τρομοκρατία, η διάβρωση του εδάφους, τα πυρηνικά εργοστάσια, ο εθισμός στα ναρκωτικά, εξαφάνιση ζωικών και φυτικών ειδών, η φτώχεια, η εγκληματικότητα, η πολεμική βιομηχανία, οι πλημμύρες και η πείνα, τα επικίνδυνα χημικά στην τροφική αλυσίδα και οι πόλεμοι, όλα αυτά σχετίζονται μη αιτιατά μεταξύ τους.

Αν ο καθένας από εμάς προσπαθούσε να εκφράσει τον διευρυμένο εαυτό του, και αν μοιραζόμασταν τη γνώση και την εμπειρία του διευρυμένου εαυτού μας με τους άλλους γύρω μας, ίσως μπορούσαμε να διαμορφώσουμε ένα περιβάλλον βασισμένο στο σεβασμό για τη ζωή και να επιτύχουμε την αποκατάσταση της ισορροπίας στους ωκεανούς, τα δάση και την άγρια φύση. Αυτό το μεταμορφωμένο περιβάλλον θα επέφερε με την σειρά του, την ταυτόχρονη σειρά γεγονότων, τα οποία θα είχαν ως αποτέλεσμα έναν εντελώς νέο κόσμο. Πάνω σε αυτόν τον ιδανικό πλανήτη θα βρίσκαμε γαλήνη, θα αποκτούσαμε μια αίσθηση του θείου, θα διαθέταμε ευημερία, βιομηχανίες παραγωγής «καθαρής» ενέργειας, επιστημονική γνώση σχετικά με αυτή τη νέα πραγματικότητα θα υπήρχε άνθιση των τεχνών και της φιλοσοφίας, και θα αποκτούσαμε αληθινή επίγνωση του αδιαχώριστου των πάντων.

Σε μια τέτοια κοινωνία, θα βλέπαμε ξεκάθαρα πως η αγάπη είναι η υπέρτατη δύναμη μέσα στην καρδιά του σύμπαντος.

Δείτε το παρακάτω σχετικό βίντεο.

ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΑΛΛΑ ΑΛΗΘΙΝΟ: ΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΦΑΡΜΑΚΑ ΕΙΝΑΙ ΠΙΘΑΝΟΝ Η ΠΡΩΤΗ ΑΙΤΙΑ ΘΑΝΑΤΟΥ!

Όλοι ξέρουμε ή απλώς υποψιαζόμαστε ότι η ιατρική και οι φαρμακευτικές εταιρείες είναι επικερδείς βιομηχανίες ασθενειών, οι οποίες όσο οι άνθρωποι ασθενούν τόσο αυτές ευημερούν... Φαίνεται όμως, σύμφωνα με πολλές ενδείξεις, ότι και βλάπτουν σοβαρά την υγεία...

Από παλιά έχουν ειπωθεί, κατά καιρούς πολύ χαρακτηριστικά, τα παρακάτω... 

«Ο ασθενής, που παίρνει φάρμακο, πρέπει να αναρρώσει δυο φορές. Μια από τη νόσο και μια από το φάρμακο.» William Osler, MD, 19ος-20ος αιώνας.
«Εάν όλα τα φάρμακα, που υπάρχουν στον κόσμο, ρίχνονταν στη θάλασσα, θα ήταν πολύ κακό για τα ψάρια και πολύ καλό για την ανθρωπότητα.» Oliver W. Holmes, 19ος αιώνας, καθηγητής ιατρικής τού πανεπιστημίου τού Harvard.

«Η ιατρική τέχνη μέσα σε 1.800 χρόνια έχει σκοτώσει αναρίθμητες χιλιάδες. Η ιστορία τής ιατρικής είναι η ιστορία των μοιραίων σφαλμάτων.» Magnus Hirschfeld, MD, 19ος-20ος αιώνας.
«Ήταν δυστύχημα για την ανθρώπινη φυλή να εξελιχθεί η ιατρική σε διακεκριμένο επάγγελμα.» R.T. Trall, MD, 19ος αιώνας.
«Πρέπει να ομολογήσουμε, ότι η ιατρική απέτυχε οικτρά στην αποστολή της.» Wood, MD. 

Προς επιβεβαίωση των παραπάνω, ας δούμε μια σοκαριστική είδηση, που πριν λίγα χρόνια είχε κάνει τον γύρο τού κόσμου, σύμφωνα με την οποία, οι γιατροί αποτελούν την τρίτη αιτία θανάτου στις ΗΠΑ μετά την καρδιοπάθεια και τον καρκίνο. Φαίνεται όμως ότι η πραγματικότητα μπορεί να είναι ακόμη πιο σοκαριστική, γιατί σύμφωνα με νεώτερες έρευνες, οι γιατροί και τα φάρμακα αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτου και χιλιάδες άνθρωποι χάνουν ετησίως τη ζωή τους από την ιατρική, γεγονός το οποίο τεχνηέντως συγκαλύπτεται, λόγω των τεραστίων οικονομικών συμφερόντων.
Ένα άρθρο στο Journal of the American Medical Association ανέφερε, ότι περίπου 106.000 αμερικανοί ασθενείς, που νοσηλεύονται σε νοσοκομεία, πεθαίνουν κάθε χρόνο από φάρμακα, που συνταγογραφούνται σωστά και χορηγούνται σωστά και περισσότεροι από δύο εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από σοβαρές παρενέργειες. Να σημειωθεί εδώ, ότι οι αριθμοί των θανάτων και των παρενεργειών από μή σωστά συνταγογραφημένα χορηγούμενα φάρμακα είναι προφανώς πολύ περισσότεροι..!
Θα δούμε παρακάτω μερικά πιό συγκεκριμένα στοιχεία.
Η dr. Barbara Starfield, τού John Hopkins School of School of Hygiene and Public Health, περιγράφει ξεκάθαρα, πώς το ιατρικό σύστημα των ΗΠΑ σκοτώνει ετησίως χιλιάδες ανθρώπους. Ας δούμε τους θανάτους ετησίως:

- 12.000 θάνατοι από άσκοπες εγχειρήσεις.

- 7.000 θάνατοι από ιατρικά λάθη στα νοσοκομεία.

- 20.000 θάνατοι από άλλα λάθη στα νοσοκομεία.

- 80.000 μολύνσεις σε νοσοκομεία.

- 106.000 θάνατοι από παρενέργειες φαρμάκων, που έχουν χορηγηθεί σωστά.

Σύνολο: 225.000 θάνατοι τον χρόνο από ιατρογενείς αιτίες. Η dr. Starfield δίνει μερικές διευκρινίσεις σχετικά με αυτούς τους αριθμούς. Πρώτον, τα περισσότερα από αυτά τα δεδομένα προέρχονται από μελέτες σε ασθενείς, που νοσηλεύονταν σε νοσοκομεία. Δεύτερον, αυτοί οι υπολογισμοί είναι από θανάτους μόνο και δεν περιλαμβάνουν παρενέργειες, που σχετίζονται με αναπηρία και δυσφορία. Τρίτον, αν συνυπολογιστούν και κάποια άλλα δεδομένα, τότε οι θάνατοι από ιατρογενείς αιτίες μπορούν να φτάσουν στους 284.000 ετησίως. Αυτά τα δεδομένα, όταν γνωστοποιήθηκαν, άρχισαν να κάνουν το γύρο τού κόσμου στο διαδίκτυο και σε διάφορα δημοσιογραφικά έντυπα με τίτλους, όπως: «Οι γιατροί είναι η τρίτη αιτία θανάτου». Όμως, η δημοσιευμένη μελέτη τής dr. Starfield δεν είχε αυτό τον τίτλο. Όταν λοιπόν ρωτήθηκε η γνώμη της, εκείνη απάντησε, ότι διαφωνεί με αυτό τον τίτλο. Κατά τη γνώμη της, οι γιατροί δεν ήταν η τρίτη αιτία θανάτου, αλλά η πρώτη αιτία θανάτου εξ αιτίας τής αποτυχίας τους να ενημερώσουν τους ασθενείς σχετικά με την αλήθεια τής υγείας.

Όπως είδαμε παραπάνω, 106.000 αμερικανοί πεθαίνουν ετησίως από παρενέργειες φαρμάκων. Αυτό που δεν έχει τονιστεί όμως είναι, ότι πολλές από τις παρενέργειες φαρμάκων εκλαμβάνονται εσφαλμένα ως νέα συμπτώματα ασθένειας, που αντιμετωπίζονται με άλλα φάρμακα και άσκοπες ιατρικές παρεμβάσεις αυξάνοντας τον κίνδυνο θανάτου ακόμα περισσότερο. Ένα άρθρο στο Newsweek ανάφερε, ότι οι παρενέργειες των φαρμάκων αποτελούν την τέταρτη αιτία θανάτου στις ΗΠΑ μετά την καρδιοπάθεια, τον καρκίνο και το εγκεφαλικό. Οι παρενέργειες από τα συνταγογραφούμενα φάρμακα σκοτώνουν δύο φορές περισσότερους αμερικανούς από ό,τι το AIDS και η αυτοκτονία. Λιγότεροι ασθενείς πεθαίνουν από ατυχήματα ή από διαβήτη απ΄ό,τι από τα φάρμακα. Η έρευνα όμως, αυτή έχει περιορισμούς. Δεν συμπεριλαμβάνονται ασθενείς, που δεν νοσηλεύονται σε νοσοκομεία, περιπτώσεις εσφαλμένης θεραπείας και περιπτώσεις, που τα φάρμακα δεν λαμβάνονται σωστά. Δεν θα πρέπει επίσης να μας διαφεύγει το γεγονός, ότι ένα μεγάλο ποσοστό καρκίνων, καρδιοπαθειών και εγκεφαλικών μπορεί να προκαλείται από μη διαγνωσθείσες παρενέργειες φαρμάκων. Σύμφωνα με ένα άλλο δημοσίευμα τής American Medical Association, τα φάρμακα σκοτώνουν 198.815 ανθρώπους, στέλνουν 8,8 εκατομμύρια ανθρώπους στα νοσοκομεία και αποτελούν το 28% των εισαγωγών στα νοσοκομεία. Αν αυτοί οι υπολογισμοί είναι σωστοί, μόνο ο καρκίνος και η καρδιοπάθεια σκοτώνουν περισσότερους ανθρώπους από ό,τι τα φάρμακα.

Αλλά, εκτός από τα φάρμακα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι άλλο ένα μεγάλο πρόβλημα, που στοιχίζει πολλές φορές τη ζωή των ασθενών, είναι τα ιατρικά λάθη. Χειρουργικές γκάφες, όπως ακρωτηριασμός λάθος ποδιού ή μια θανατηφόρα υπερδοσολογία χημειοθεραπείας γίνονται πολλές φορές κύριοι τίτλοι εφημερίδων. Αλλά οι ασθενείς μπορεί να μην έχουν ακούσει ποτέ για πιο μικρά λάθη, όπως μία καθυστέρηση στη διάγνωση ή στην εξέταση, που κοστίζει πολύτιμο χρόνο για την καταπολέμηση της ασθένειας, με μοιραίο πολλές φορές αποτέλεσμα. 44.000-100.000 αμερικανοί πεθαίνουν κάθε χρόνο από ιατρικά λάθη, περισσότεροι δηλαδή από όσους παθαίνουν από καρκίνο τού μαστού και από AIDS. Επ' αυτού, ιδιαίτερα αξιοσημείωτα είναι τα όσα αναφέρει ο Gary Null Ph.D., σε δημοσίευμά του σχετικά με τους θανάτους, που προκαλούνται από την ιατρική: «Ένα προσεκτικό διάβασμα των ιατρικών περιοδικών και των κυβερνητικών στατιστικών υγείας δείχνει, ότι η αμερικανική ιατρική συχνά προξενεί περισσότερο κακό παρά καλό. Ο αριθμός των ανθρώπων, που έχουν σε νοσοκομεία ανεπιθύμητες παρενέργειες σε συνταγογραφόμενα φάρμακα είναι 2,2 εκατομμύρια. Ο dr. Richard Besser τού CDC (Center for Disease Control and Prevention), ανάφερε το 1995, ότι ο αριθμός των άσκοπα συνταγογραφούμενων ετησίως αντιβιοτικών για ιογενείς μολύνσεις ήταν 20 εκατομμύρια. Συγκεκριμμένα...
Ο dr. Besser, το 2003 αναφέρθηκε σε δεκάδες εκατομμυρίων μη απαραίτητων αντιβιοτικών.
Ο αριθμός των μη απαραίτητων ιατρικών και χειρουργικών επεμβάσεων είναι 7,5 εκατομμύρια.
Ο αριθμός των ανθρώπων, που νοσηλεύτηκαν σε νοσοκομεία άσκοπα ήταν 8,9 εκατομμύρια.
Ο συνολικός αριθμός των ιατρογενών θανάτων είναι 783.936. Είναι φανερό, ότι το αμερικανικό ιατρικό σύστημα είναι η κύρια αιτία θανάτου και βλάβης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 2001, το ετήσιο ποσοστό θανάτου από καρδιοπάθεια ήταν 699.697 και το ετήσιο ποσοστό θανάτου από καρκίνο ήταν 553.251. Όταν ο "Νο1 δολοφόνος" σε μια κοινωνία είναι το ιατρικό σύστημα υγείας, τότε το σύστημα δεν έχει δικαιολογία εκτός από το να ασχοληθεί με τα επείγοντα ελαττώματά του. Είναι ένα αποτυχημένο σύστημα με ανάγκη άμεσης προσοχής».
Βλέπουμε λοιπόν συμπερασματικά, ότι στα πλαίσια του "πανίσχυρου παγκόσμιου συστήματος" που το κέρδος και τα οικονομικά συμφέροντα κυριαρχούν των πάντων, ακόμη και των ανθρώπινων αξιών, η υγεία δεν αποτελεί εξαίρεση. Άλλωστε, ένα πολύ καλό παράδειγμα συνεργασίας ιατρικής, φαρμακοβιομηχανίας και βιομηχανίας τροφίμων είναι και το παρακάτω: Το όριο τής χοληστερίνης πριν από μερικά χρόνια ήταν 250 mg/dL. Το κατέβασαν στα 220, μετά στα 200, τώρα στα 180. Κι ενώ η χοληστερίνη είναι κάτι ευεργετικό για τον οργανισμό, πείθουν τους ανθρώπους, ότι είναι κακό και τους προτρέπουν να παίρνουν φάρμακα μείωσής της. Επίσης, βγαίνουν και σχετικά τρόφιμα με φυτικές στερόλες και στανόλες. Τόσο τα φάρμακα, όσο και τα τρόφιμα, ρίχνουν τη χοληστερίνη, που δεν θα έπρεπε κι επί πλέον δημιουργούν ένα σωρό προβλήματα στον μέχρι τότε υγιή οργανισμό, για τα οποία θα απαιτηθούν επισκέψεις στους γιατρούς, θα συνταγογραφηθούν κι άλλα φάρμακα, που θα δημιουργήσουν άλλα προβλήματα και ούτω καθ΄εξής. Έτσι, μέσω αυτής τής προπαγάνδας, οι υγιείς άνθρωποι μεταβάλλονται σε ασθενείς-πελάτες των ιατρών και των φαρμακευτικών βιομηχανιών. Η σύγχρονη ιατρική δεν είναι πια μια ιατρική, που σχετίζεται μόνο με την υγεία. Όπως και οι φαρμακευτικές εταιρείες, η σύγχρονη ιατρική γίνεται, όλο και περισσότερο, μια επικερδής βιομηχανία ασθένειας, που μπορεί να επιβιώσει μόνο αν εκατομμύρια ασθενείς είναι άρρωστοι. Είναι μια βιομηχανία, που αρνείται να λάβει υπ΄όψη της σημαντικές πτυχές υγείας, όπως πως οι επεξεργασμένες τροφές, οι υπερβολικές θερμίδες, το αλκοόλ, η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας, το στρες, η έκθεσή μας σε χιλιάδες τοξίνες του περιβάλλοντος και των τροφών και η χαμηλή πρόσληψη βιταμινών, μετάλλων και άλλων θρεπτικών συστατικών οδηγούν στις ασθένειες, από τις οποίες υποφέρουμε. Όσο δε συνεχίζει αυτήν την τακτική και τις «ηρωικές» επεμβατικές θεραπείες καταστολής των συμπτωμάτων, θα βρίσκεται στις πρώτες θέσεις των στατιστικών αιτιών θανάτου και κατά μοιραίο τρόπο θα οδηγηθεί μελλοντικά σε πλήρες αδιέξοδο και αποτυχία, δίνοντας τη θέση της σε άλλες μορφές και συστήματα θεραπείας.

Πρέπει να γνωρίζουμε λοιπόν, ότι επί των ημερών μας, η στρατηγική του marketing των πολύ μεγάλων παραγωγών φαρμάκων, βάζει στόχο από εδώ και πέρα τους υγιείς ανθρώπους με έναν τρόπο «επιθετικό», σε σημείο που όλο και περισσότεροι υγιείς άνθρωποι μεταμορφώνονται τελικά σε αρρώστους. Τα φαρμακευτικά τραστ, μέσα στα πλαίσια της προώθησης, η οποία κυμαίνεται στο αστρονομικό ποσό των 500 τρις δολαρίων, εκμεταλλεύονται τους πιό μύχιους φόβους μας, όπως την αρρώστια και το θάνατο και μας μετατρέπουν σε "ρομποτ"-καταναλωτές και υποχείριά τους. Αν θέλουμε να έχουμε μιά εικόνα γιά το τι στην πραγματικότητα συμβαίνει, δεν έχουμε παρά να προσεγγίσουμε το επίκεντρο αυτού του είδους των πωλήσεων που βρίσκεται στις ΗΠΑ. Έτσι εάν υπολογίσουμε ότι αυτή η χώρα αντιπροσωπεύει το 5% του πληθυσμού της γης, θα δούμε ότι εκεί διαμορφώνεται το 50% της αγοράς των φαρμάκων και πολύ χαρακτηριστικά το κόστος της υγείας σκαρφαλώνει περισσότερο από κάθε άλλο μέρος του κόσμου, κάνοντας μία πρόοδο σχεδόν 100% σε 6 μόλις χρόνια..! Και αυτό συμβαίνει, όχι μόνο γιατί οι τιμές των φαρμάκων ανεβαίνουν, αλλά και γιατί οι γιατροί γράφουν όλο και περισσότερες φαρμακευτικές συνταγές!

ΓΝΩΡΙΣΤΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΙΝΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΜΑΣ...

O Δρ Μάνος Δανέζης  (Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής, Τμήμα Φυσικής ΕΚΠΑ) μέσα από τα βιβλία του «Το Σύμπαν που Αγάπησα», «Η Κοσμολογία της Νόησης» και «Έτσι βλέπω τον Κόσμο», μας ανοίγει έναν άλλο δρόμο για να κατανοήσουμε τον κόσμο μας...

 

Από τα παιδικά μας χρόνια, πολλές φορές, η κοινωνία μέσα στην οποία ζούμε και αποκτούμε εμπειρίες, δημιουργεί μέσα μας ένα πλήθος εννοιών και πεποιθήσεων τις οποίες δεν μπορούμε να ορίσουμε επακριβώς και να αποδείξουμε με ένα χειροπιαστό και πρακτικό τρόπο αλλά απλά τις καταλαβαίνουμε διαισθητικά. Κάποια από τα διαισθητικά αυτά υπονοούμενα αφορούν τον τρόπο με τον οποίο ένας πολιτισμός αντιλαμβάνεται κάποιες θεμελιώδεις επιστημονικές έννοιες. Μέσα σ’ αυτές τις έννοιες συγκαταλέγεται και η έννοια της ύλης η οποία ναι μεν είναι διαισθητικά παρούσα παντού γύρω μας, αλλά ωστόσο κανένας μέχρι σήμερα δεν μπόρεσε να της δώσει έναν επιστημονικά αντικειμενικό ορισμό. Όπως λέει και ο καθηγητής φιλοσοφίας Ευτύχης Μπιτσάκης: «H έννοια της ύλης είναι ένα φιλοσοφικό κατηγόρημα και όχι κάτι χειροπιαστό και αντικειμενικά προσδιορισμένο».

Και όμως πάνω σ’ αυτή την μη αντικειμενικά προσδιορισμένη έννοια δομήθηκαν οι θετικές επιστήμες. Όπως είναι φυσικό λοιπόν αν οι απόψεις μας για το τι είναι ύλη αλλάξουν, θα αλλάξει συγχρόνως ολόκληρο το οικοδόμημα των θετικών επιστημών. Αυτή η μεγάλη αλλαγή της επιστημονικής άποψης μας για το τι είναι ύλη έχει συντελεστεί και πάνω σ’ αυτή τη νέα αντίληψη για το τι είναι ύλη έχει στηριχτεί η μεγάλη επιστημονική επανάσταση του 20ου αιώνα. Μια επανάσταση που όταν γίνει γνωστή στο ευρύτερο κοινό είναι σίγουρο ότι θα ανατρέψει την σημερινή κλασική «Ανθρώπινη κοινή λογική».

Ας δούμε λοιπόν τι είναι αυτό που η ψευδαίσθηση των ανθρώπινων αισθήσεών μας ονομάζει και αντιλαμβάνεται ως ύλη.

Η κλασσική έννοια της Ύλης

Αρχικά η αντίληψη μας για το τι είναι ύλη υπήρξε πολύ πρακτική, εφόσον με τον όρο αυτόν περιγράφονταν τα φυσικά αντικείμενα τα οποία είχαν την δυνατότητα να τα επεξεργάζονται οι τεχνίτες και οι καλλιτέχνες.

Ύλη ήταν αυτό που μπορούσα να βλέπω, να ακουμπάω, να σμιλεύω και να χρησιμοποιώ για τις καθημερινές μου ανάγκες. Ύλη ήταν ένα βουνό, ένα λουλούδι, ένα τραπέζι, ένα σύννεφο, το σώμα ενός ανθρώπου, το νερό που κυλάει στο ποτάμι. Μπορούσαμε να υποδείξουμε άπειρα υλικά αντικείμενα και να συμφωνήσουμε όλοι για την υλικότητά τους όμως λίγοι συνειδητοποιούσαν ότι κανένας δεν μπορούσε να δώσει έναν αντικειμενικό ορισμό του τι είναι ύλη. Η ύλη είχε γνωστές και υπολογιζόμενες ιδιότητες, είχε όρια καθορισμένα, χρώμα, βάρος, σκληρότητα δεν είχε όμως έναν επιστημονικά αντικειμενικό ορισμό. Οριζόταν μόνο έμμεσα μέσω των ιδιοτήτων που γίνονταν αντιληπτές από τις ανθρώπινες αισθήσεις και τα όργανα μέτρησης.

Με βάση αυτές τις αντιλήψεις συγκροτήθηκε το οικοδόμημα των θετικών επιστημών στη δύση αλλά και ένα σύνολο φιλοσοφικών ρευμάτων τα οποία με ένα κοινό όνομα ονομάζουμε υλιστικά. Ολόκληρο δηλαδή το οικοδόμημα της επιστήμης και της τεχνολογίας στηρίχθηκε πάνω σε ένα φιλοσοφικό κατηγόρημα και όχι σε κάτι πρακτικά καθορισμένο. Έτσι η ύλη αποτέλεσε μία από τις πιο θεμελιώδεις έννοιες του Διαλεκτικού Yλισμού, του φιλοσοφικού συστήματος που θεμελίωσε ο Kάρολος Mαρξ. H ύλη στον Mαρξισμό αντιπροσωπεύει την αντικειμενική πραγματικότητα, η οποία είναι διάφορη και ανεξάρτητη από την ανθρώπινη συνείδηση.

Η Ύλη της Ατομικής Φυσικής και των Στοιχειωδών Σωματιδίων

Οι ιδέες για το τι είναι ύλη άλλαξαν ριζικά τον εικοστό αιώνα μετά την ανάπτυξη της ατομικής φυσικής και της φυσικής των στοιχειωδών σωματιδίων. Ήταν η εποχή που μάθαμε ότι αυτό που ονομάζαμε ύλη, δεν είναι συνεχές, αλλά αποτελείται από επιμέρους δομικά συστατικά, τα ηλεκτρόνια, τα πρωτόνια και τα νετρόνια.

Mε την πάροδο όμως του χρόνου ανακαλύφθηκε ότι οι δομικοί λίθοι του υλικού κόσμου δεν ήταν τα πρωτόνια ή τα νετρόνια. Ως βάση της δημιουργίας των υποατομικών συστατικών μπορούσαμε να διακρίνουμε νέες ομάδες μικρότερων σωματιδίων, που ονομάστηκαν στοιχειώδη σωμάτια. Τα στοιχειώδη αυτά σωμάτια ονομάστηκαν φερμιόνια και χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες τα κουάρκς και τα λεπτόνια. Tα κουάρκς είναι έξι τον αριθμό και φέρουν τις ονομασίες: «επάνω, κάτω, γοητευτικό ή μαγευτικό, παράξενο (ή παράδοξο), κορυφή ή αληθινό, πυθμένας ή όμορφο». Tα έξι λεπτόνια φέρουν τις ονομασίες ηλεκτρόνιο, νετρίνο ηλεκτρονίου ή ηλεκτρονικό νετρίνο, μιόνιο, νετρίνο μιονίου ή μιονικό νετρίνο, ταυ ή τ-λεπτόνιο και τ-νετρίνο ή νετρίνο ταυ.

Σήμερα πλέον διατυπώνεται η άποψη ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμα στην ουσιαστική δομική ρίζα της ύλης και ότι και τα στοιχειώδη σωμάτια θα πρέπει και αυτά να δημιουργούνται από ένα άγνωστο ακόμα πρωταρχικό και μοναδικό δομικό συστατικό, το οποίο ίσως είναι η βάση της συμπαντικής δημιουργίας. Αυτό το οποίο θα πρέπει να σημειώσουμε είναι το γεγονός ότι τελικά τα στοιχειώδη σωμάτια δεν είναι τίποτα άλλο από ρεύματα ενέργειας το οποίο ξεχύνεται έξω και πέρα από αυτό που ονομάζουμε αισθητό όριο των αντικειμένων.

Η Ύλη στη Θεωρία της Σχετικότητας

Η Θεωρία της Σχετικότητας έφερε μιαν επανάσταση στις ιδέες μας για το τι είναι ύλη. H ύλη πλέον σύμφωνα με πολλούς ερευνητές είναι ένα πύκνωμα κάποιου ενεργειακού ρεύματος, ως εκ τούτου αποτελεί μια μορφή ενέργειας.

Στο πλαίσιο του χωρόχρονου του Aϊνστάιν η ύλη δεν αποτελεί μια ξεχωριστή οντότητα, αλλά είναι απλώς μια ιδιομορφία του πεδίου. Ειδικότερα η πυκνότητα κάθε υλικού ταυτίζεται ως έννοια με μια καμπυλότητα του μαθηματικού χώρου, και εκφράζεται με έναν καθαρό αριθμό, έναν αριθμό δηλαδή χωρίς μονάδες μέτρησης. Έτσι το στοιχειώδες σωμάτιο για τον σπουδαίο φυσικό είναι ένα είδος στροβίλου, που μεταδίδεται μέσα στο πεδίο και έχει την ιδιότητα κάτω από κάποιες συνθήκες να αυξάνει η να μειώνει την ταχύτητα στροβιλισμού του. Επειδή όμως η έννοια της ταχύτητας συνδέεται άμεσα με την έννοια της καμπυλότητας, η μεταβολή του στροβιλισμού δεν αποτελεί παρα μια μεταβολή της καμπυλότητας του χώρου.

Το σωματίδιο στρόβιλος θα πρέπει να παρουσιάζει σφαιρική συμμετρία. Ουσιαστικά μιλάμε για έναν τετραδιάστατο μη Ευκλείδειο άρα και μη αισθητό σφαιρικό στρόβιλο. Η ανθρώπινη πρακτική λογική θα μπορούσε να αντιληφθεί έναν τέτοιο περίεργο σφαιρικό στρόβιλο σαν μια απειρία κλασικών κωνικών στροβίλων, προσανατολισμένων προς όλες τις διευθύνσεις, με κοινή όμως κορυφή. Έτσι αυτό το οποίο εμείς ανιχνεύουμε μέσω των οργάνων μας σαν στοιχειώδες σωμάτιο δεν είναι παρά η προβολική σκιά αυτού του μη αισθητού σφαιρικού στροβίλου πάνω στον τρισδιάστατο Ευκλείδειο χώρο (χώρος Μινκόφσκι) που μπορεί να γίνεται αντιληπτός από τις αισθήσεις μας.

Τελικά σύμφωνα με τη Θεωρία της Σχετικότητας το Σύμπαν, είναι μια ενιαία μη αισθητή οντότητα η οποία διατρέχεται από μη αισθητούς σφαιρικούς στροβίλους πυκνότητας (καμπυλότητας). Οι προβολές αυτών των στροβίλων στον τρισδιάστατο Ευκλείδειο χώρο των αισθήσεών μας γίνεται αντιληπτή από τις ανθρώπινες αισθήσεις ως υλική αντικειμενική πραγματικότητα. Αυτή την νέα άποψη για το τι είναι ύλη εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο ο Tσάρλς Mιούζες στο βιβλίο του «Συνείδηση και πραγματικότητα». Όπως αναφέρει: «…ένα δέντρο, ένα τραπέζι, ένα σύννεφο, μια πέτρα. Όλα αυτά διαλύονται από την επιστήμη του εικοστού αιώνα σε κάτι που συνίσταται από το ίδιο υλικό. Aυτό το κάτι είναι ένα συνονθύλευμα στροβιλιζόμενων σωματιδίων που υπακούουν στους νόμους της κβαντικής φυσικής. Tούτο σημαίνει ότι όλα τα αντικείμενα που μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι τρισδιάστατες εικόνες που σχηματίζονται από κύματα, στάσιμα ή κινούμενα κάτω από την επίδραση ηλεκτρομαγνητικών και πυρηνικών διαδικασιών».

Ενδιαφέρουσες όμως είναι οι απόψεις του Gaston Bachelard περί της ουσίας της έννοιας «ύλη» όπως αυτές παρουσιάζονται στο έργο του «Το νέο Επιστημονικό Πνεύμα». Γράφει ο πολύ γνωστός αυτός Φυσικός: «Ποια από τα φαινομενικά γνωρίσματα της ύλης θα θεωρηθούν σημαντικότερα; Μα βέβαια αυτά που αφορούν την ενέργειά της. Η ύλη πρέπει πριν από όλα να αντιμετωπίζεται ως ένας ενεργειακός μετασχηματιστής, ως μία πηγή ενέργειας. Μια ολόκληρη επιστημονική σχολή ισχυρίζεται άλλωστε πως η έννοια ύλη της είναι περιττή. …Έτσι η μελέτη της ενέργειας προκαλεί, πιστεύω, μίαν κατάργηση του υλισμού. Θα έλθει η ώρα όταν θα μπορούμε να μιλάμε αντί για ύλη για αφηρημένη διάταξη ενέργειας, για ένα σχηματισμό χωρίς σχήμα».

Η ανακάλυψη της Αντιύλης

Ο Φυσικός Κόσμος φαινόταν αρκετά τακτικά φτιαγμένος από λεπτόνια και κουάρκς όταν το 1929 ο Άγγλος θεωρητικός φυσικός P. A. Dirac, λύνοντας τις μαθηματικές εξισώσεις του πρόβλεψε την ύπαρξη ενός αγνώστου μέχρι τότε σωματιδίου το οποίο ήταν σαν κατοπτρικό είδωλο του ηλεκτρονίου. Ενώ δηλαδή το ηλεκτρόνιο ήταν αρνητικά φορτισμένο, το νέο αυτό σωμάτιο ήταν θετικά φορτισμένο. Tο σωμάτιο αυτό ονομάστηκε ποζιτρόνιο (ή θετικό ηλεκτρόνιο), μολονότι θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε αντιηλεκτρόνιο. Βέβαια, ήταν πάρα πολλοί οι διαπρεπείς επιστήμονες εκείνης της εποχής που χλεύασαν τον Dirac. Όμως το 1932, ο C. Anderson, μπόρεσε να επιβεβαιώσει και πειραματικά την ύπαρξη ποζιτρονίων που θεμελίωσε την έννοια της αντιύλης. Από εδώ και πέρα οι εξελίξεις ήταν καταιγιστικές αφού το 1955 ανακαλύφθηκε το αντιπρωτόνιο και το φθινόπωρο του 1956 το αντινετρόνιο.

Από τότε, είναι κοινή η πεποίθηση μεταξύ των θεωρητικών φυσικών ότι για κάθε σωμάτιο της ύλης που υπήρχε στο Σύμπαν ή παραγόταν τεχνητά, υπήρχε και το αντισωμάτιό του, συνεπώς στην ύλη αντιστοιχούσε μια άλλη κατοπτρική ύλη με περίεργες ιδιότητες, η αντιύλη. H ανακάλυψη του ποζιτρονίου, αντιπρωτονίου και αντινετρονίου δημιούργησε στην επιστημονική κοινότητα μια σειρά ερωτημάτων. H βασική ερώτηση ήταν: «Εφόσον υπάρχουν τα αντίστοιχα αντισωμάτια, γιατί να μην είναι δυνατή η συγκρότηση αντιστοιχείων, όπως αντιυδρογόνου, αντιηλίου κ.ά., και γενικότερα αντιύλης;»

Bεβαίως εξαρχής ήταν γνωστό ότι δεν μπορεί να συνυπάρχει ύλη και αντιύλη, αφού η σύγκρουση σωματίου με το αντισωμάτιό του επιφέρει τον εκμηδενισμό της μάζας τους και τη μετατροπή της σε τεράστια ποσά ενέργειας. Και στο πρόβλημα αυτό δόθηκε απάντηση όταν το 1995, ο καθηγητής Walter Oelert και οι συνεργάτες του κατόρθωσαν να παρασκευάσουν για πρώτη φορά αντιυδρογόνο. Ήταν η πειραματική επιβεβαίωση της αντίστοιχης θεωρίας.

Για ιστορικούς λόγους, αναφέρουμε την άποψη του M. Goldhaber γύρω από το πώς δημιουργήθηκαν αρχικά τα σύμπαντα ύλης και αντιύλης. O Goldhaber, αντί του αρχικού υπερατόμου τού Lemaitre υποστήριξε την άποψη ότι πρωταρχικά υπήρχε ένα μοναδικό υπερσωμάτιο, το universon. To υπερσωμάτιο αυτό διαιρέθηκε αμέσως σε δύο σωματίδια, το cosmon και το anticosmon. Από τα δύο σωματίδια ξεπήδησε αντίστοιχα ο γνωστός μας αισθητός κόσμος της αισθητής ύλης και ο αντικόσμος της αντιύλης, που είναι μη αισθητός και παρατηρήσιμος.

Για το θέμα της αντιύλης, ο αείμνηστος καθηγητής Aστρονομίας του Πανεπιστημίου Aθηνών Δημήτριος Kωτσάκης έγραφε σε άρθρο του το 1963: «O κόσμος της αντιύλης θα πρέπει να έχει τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα του δικού μας κόσμου. Aν υπάρχουν λογικά όντα, υλικώς θα αποτελούνται από αντιύλη, η μορφή όμως του κόσμου και η έρευνά της από αυτά θα ακολουθεί την πορεία την οποία ακολουθούν οι πειραματικοί και θεωρητικοί επιστήμονες του δικού μας κόσμου, εφόσον θα βρίσκονται στο αυτό σημείο προόδου και πολιτισμού».

Η Ύλη στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία

Όμως το ότι η έννοια της ύλης δεν είναι κάτι το απτό και αντικειμενικά ορισμένο αλλά έξω από την εποπτεία των ανθρώπινων αισθήσεων, το διατύπωσαν πρώτοι οι αρχαίοι Έλληνες της κλασικής περιόδου. Ο Αναξίμανδρος θεωρεί ότι αρχικά υπήρχε μια πρωταρχική υλική ουσία, έξω από την εποπτεία των ανθρώπινων αισθήσεων η οποία ήταν αθάνατη, και ανώλεθρη. Από την ουσία αυτή δημιουργείται η υλική αντικειμενική πραγματικότητα η οποία αφού διατρέξει έναν κύκλο ζωής επιστρέφει σ’ αυτήν. Την πρωταρχική αυτή ουσία την ταύτισε με την έννοια του απείρου. Ο Πλάτωνας δίδασκε ότι αρχικά υπήρχε μια πρωταρχική αγαθοποιός ουσία η οποία δεν ήταν δυνατόν να γίνει αντιληπτή από τις ανθρώπινες αισθήσεις παρά μόνο από τον Νου. Την ουσία αυτή την ονόμασε Πρώτη Ιδέα η οποία εκδηλώνεται πρωτογενώς μέσα σε έναν μη αισθητό αλλά νοητικά προσεγγίσιμο Κόσμο των Ιδεών. Από αυτήν την Πρώτη Ιδέα μέσω κάποιων αιτίων γεννήθηκε η εμπειρική και αντικειμενικά προσεγγίσιμη από τις ανθρώπινες αισθήσεις ύλη. Τέλος η ύλη κατά τον Αριστοτέλη ήταν κάτι διάφορο από την πραγματωμένη και αισθητή μορφή του κάθε αντικειμένου και αποτελούσε το ακαθόριστο και μη αισθητό στοιχείο που ενυπάρχει δυνάμει μέσα του

Τι είναι λοιπόν αυτό που οι αισθήσεις μας αντιλαμβάνονται σαν υλική πραγματικότητα; Κάθε τι γύρω μας το οποίο ονομάζουμε υλικό αντικείμενο δεν είναι τίποτα άλλο από έναν ωκεανό στροβιλιζόμενης μη αισθητής ενέργειας η οποία ξεχύνεται πέρα από τα όρια του σχήματός του μέχρι το άπειρο. Η ενέργεια αυτή ενώνεται και μπλέκεται με την ενέργεια όλων των σωμάτων του σύμπαντος δημιουργώντας μια ενιαία και αδιάσπαστη ενότητα. Τα όρια των υλικών αντικειμένων που τα διακρίνουν μεταξύ τους, το χρώμα τους, η σκληρότητά τους, η γεύση τους δεν είναι παρά κατασκευάσματα των ατελών αισθήσεών μας. Μια πλάνη των αισθήσεων. Το Σύμπαν κι εμείς είμαστε ένα. Ευτυχισμένες οι γενιές που θα νιώσουν με την ψυχή και το Νου αυτή την ενότητα. Μια ενότητα Ειρήνης, Γαλήνης και συμπαντικής Αγάπης.

ΕΝΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΟΣ ΜΑΣ ΒΟΗΘΑΕΙ ΝΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΟΥΜΕ ΤΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟ ΚΟΣΜΟ ΜΑΣ...

 

Ο κ. Μάνος Δανέζης, επίκουρος καθηγητής Αστροφυσικής, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είναι ένας γνωστός επιστήμονας με πολυσχιδή δράση, που έχει δημοσιεύσει δεκάδες άρθρα στον Τύπο, εκατοντάδες επιστημονικές εργασίες και διαθέτει ένα πλούσιο συγγραφικό έργο σε θέματα Φυσικής, Αστροφυσικής, Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Θετικών Επιστημών, αλλά και ευρύτερου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Δείτε παρακάτω μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική συνέντευξή του στην Μαριάνθη Πελεβάνη, που μπορεί να σας ανοίξει νέους δρόμους στον τρόπο που αντιλαμβάνεστε τους εαυτούς σας, τους άλλους και τον κόσμο μας γενικώτερα.

Κύριε Δανέζη πιστεύετε ότι ο δυτικός κόσμος καταρρέει;

Σήμερα, όπως όλοι έχουμε αντιληφθεί, οι δυτικές κοινωνίες διέρχονται μια περίοδο δραματικά αυξανόμενης κρίσης, η οποία συν τω χρόνω αποσαθρώνει τις παγκόσμιες κοινωνικές δομές. Ως παράδειγμα αναφέρουμε τη διεθνή οικονομική κατάρρευση που βιώνουμε σήμερα. Όπως είναι φανερό η οικονομική κρίση δεν είναι το αίτιο, αλλά το αποτέλεσμα μιας ολοκληρωτικής κατάρρευσης αξιών και ιδεών. Πίσω από την καταρρέουσα οικονομική δομή, σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο, βρίσκεται ένας καταρρέον πολιτισμός και ομάδες ανθρώπων που την υπηρετούν. Χαρακτηριστικό φαινόμενο αυτής της κατάρρευσης είναι η εγκατάλειψη των αρχών της συλλογικότητας, της κοινωνικότητας και του κοινοτικού πνεύματος, δηλαδή των βασικών στοιχείων δόμησης του πολιτισμού μας. Η συλλογικότητα έχει αντικατασταθεί από την ιδιώτευση, την υποκειμενικότητα, την ατομικότητα και τον εγωκεντρισμό. Με τον τρόπο αυτό η κοινωνία χάνει τη συνοχή της και αυτοδιαλύεται σε ένα σύνολο συγκρουόμενων ατόμων. Το εγώ αντικαθιστά το εμείς. Το είμαι αντικαθίσταται από το έχω. Με τον τρόπο αυτό ο δυτικός πολιτισμός από κοινωνικός, μετατρέπεται σε εξατομικευμένο, υστερόβουλο, ωφελιμιστικό και συν τω χρόνω φθείρεται, διαφθείρεται, και καταρρέει.

Δυστυχώς, η ιστορία διδάσκει ότι όλοι οι πολιτισμοί του παρελθόντος κατέρρευσαν, μέσα σε τραγικές ωδίνες, χωρίς οι διεφθαρμένες κοινωνικές δομές να το αντιλαμβάνονται και χωρίς να είναι έτοιμες να τους αντικαταστήσουν με κάτι καλύτερο. Την πολιτισμικά μεταβατική περίοδο που διανύουμε, ελπίδα και προσπάθειά μας πρέπει να είναι η δημιουργία όλων των αναγκαίων συνθηκών προκειμένου η ιστορία να μην επαναληφθεί και η πολιτισμική μετάβαση, η οποία είναι ήδη δρομολογημένη, να γίνει ομαλά χωρίς τις τραυματικές εμπειρίες άλλων ιστορικών περιόδων. Όπως διαπιστώνετε, ένα πολιτισμικό ρεύμα εκφράζει βασικά την εκάστοτε προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει και να ελέγξει τους φόβους του. Τι φοβόμαστε σήμερα και πως μπορούμε να το ξεπεράσουμε; Ένα βασικό και επιτακτικό ανθρώπινο συναίσθημα είναι ο «φόβος», ο οποίος δημιουργείται από την έννοια της «ανάγκης». Σκοπός και αίτιο της ανάπτυξης ενός πολιτισμικού ρεύματος είναι η προσπάθεια μιας κοινωνίας να ξεπεράσει και να ελέγξει συλλογικά τρεις βασικές ομάδες φόβων, οι οποίοι βρίσκονται σε άμεση σχέση και συνάρτηση με τριών ειδών πραγματικά και πρακτικά γεγονότα. Ο πρώτος φόβος είναι ο φόβος της φυσικής ανθρώπινης επιβίωσης, ο δεύτερος είναι ο φόβος της βίαιης δράσης του φυσικού περιβάλλοντος και τέλος ο μεταφυσικός φόβος, δηλαδή ο φόβος που προκαλούν κάποια γεγονότα τα οποία ξεφεύγουν από το πλαίσιο μιας λογικής ερμηνείας, η οποία θα είχε τη βάση της στην εμπειρία των ανθρώπινων αισθήσεων, όπως ο θάνατος. Προκειμένου ο άνθρωπος να κατασιγάσει αυτές τις τρεις ομάδες φόβων δημιούργησε αντίστοιχα, τα «κοινωνικά συστήματα» από τα οποία προήλθαν τα «πολιτικά συστήματα», την «επιστήμη» η οποία σε κάποιες περιπτώσεις μετασχηματίζεται σε «τεχνολογία». και τέλος τη «θεολογία», η οποία αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε η δημιουργία της έννοιας της «θρησκείας». Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκαν οι βασικοί τρεις πυλώνες ενός πολιτισμικού ρεύματος. Στο πλαίσιο αυτών των τριών πολιτισμικών πυλώνων αναπτύσσονται ανθρώπινες διοικητικές δομές οι οποίες, όλες μαζί, αποτελούν αυτό το οποίο ονομάζουμε «κοσμική εξουσία». Όπως γίνεται φανερό, αυτό που οδηγεί σε κατάρρευση έναν πολιτισμό δεν είναι η φιλοσοφική βάση τους, αλλά οι φιλοδοξίες, ο δογματισμός και η διαφθορά, των ανθρώπων που συγκροτούν τις διοικητικές δομές τους. Όμως, όταν οι διοικητικές δομές των πολιτισμικών πυλώνων διαφθαρούν, οι πολιτισμικοί πυλώνες και ο πολιτισμός γενικότερα καταρρέουν, αφήνοντας τους ανθρώπινους φόβους να γιγαντωθούν εκ νέου. Τότε δημιουργείται η αναγκαιότητα δημιουργίας ενός νέου πολιτισμικού ρεύματος το οποίο θα πρέπει να είναι ικανό να κατασιγάσει τους νέους ανθρώπινους φόβους. Όμως μια κοινωνία που κυριαρχείται από υπέρμετρους φόβους, είναι μια υποταγμένη κοινωνία, ανίκανη να αντιδράσει λογικά και ήρεμα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων της. Μια φοβισμένη κοινωνία κυριαρχείται από την αίσθηση του πανικού, της οργής, της ανεξέλεγκτης βίας. Μια φοβισμένη κοινωνία είναι μια εύκολα χειραγωγούμενη κοινωνία. Το γιγάντωμα των αναγκών και των φόβων μας, μας στερεί το υπέρτατο ανθρώπινο αγαθό, την ελευθερία μας.
Σήμερα πλέον κατανοούμε γιατί ο δυτικός πολιτισμός, μας δημιούργησε έναν καταιγισμό πλαστών και άχρηστων αναγκών. Όχι για να μας κάνει πιο ευχάριστη τη ζωή. αλλά επειδή αυξάνοντας τις ανάγκες μας, γιγάντωνε πλαστά τους φόβους μας. Μας έκανε υποταγμένους και εύκολα χειραγωγούμενους. Ας αντιδράσουμε από σήμερα. Ας ελαχιστοποιήσουμε τους φόβους μας ελαχιστοποιώντας τις πλαστές ανάγκες μας, αντικαθιστώντας τις έννοιες του «αμοιβαίου συμφέροντος» και της περιστασιακής «ελεημοσύνης» με το μόνιμο αίσθημα της ανθρώπινης αλληλεγγύης. Η αλλαγή της πολιτισμικής συγκρότησης θα επιτευχθεί ειρηνικά και αναίμακτα, αν και όταν αντιληφθούμε την αναγκαιότητα μιας εσωτερικής μας αναμόρφωσης. Η πνευματική και συνειδησιακή συγκρότηση των πολιτών καθορίζει την ποιότητα της Πολιτείας και η ποιότητα της Πολιτείας, τον πολιτισμό που αυτή θα συγκροτήσει. Η μεγάλη πολιτισμική αλλαγή θα αρχίσει να γίνεται μια ειρηνική πραγματικότητα μόνο όταν κάνουμε την αγωνία μας, τον δικαιολογημένο κοινωνικό θυμό μας και το αίσθημα της εκδίκησης, αξιοπρέπεια, δουλειά, γνώση, υπευθυνότητα, συλλογικότητα.


Μιλάτε για μια επιστημονική επανάσταση συνδεδεμένη με ένα καινούργιο πολιτισμικό ρεύμα, το οποίο μπορεί να αλλάξει το σύγχρονο κόσμο. Τι «ευαγγελίζεται» το ρεύμα αυτό και που συνίσταται η νεωτερικότητά του, το καινούργιο;

Ένα θεμελιώδες ερώτημα είναι το με ποιόν τρόπο επιδρά το περιεχόμενο της επιστημονικής σκέψης στις δομές ενός πολιτισμικού ρεύματος; Αρχικά θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι οι θετικές επιστήμες και σε προέκταση ο πυλώνας της επιστήμης, δεν θεμελιώνονται πάνω σε πειραματικά αποδεδειγμένες έννοιες, όπως αφήνουμε πολλές φορές να εννοηθεί. Οι βάσεις των θετικών επιστημών είναι οι έννοιες της «ύλης», του «χρόνου», και του «χώρου». Όμως οι έννοιες αυτές, όπως γνωρίζουμε, δεν είναι ούτε χειροπιαστές ούτε αντικειμενικά προσδιορισμένες αλλά, φιλοσοφικά κατηγορούμενα προσδιοριζόμενα με διαφορετικούς τρόπους, σε διαφορετικές εποχές από διαφορετικούς πολιτισμούς. Το πολύ σημαντικό όμως είναι ότι, οι έννοιες αυτές δεν αποτελούν τη βάση μόνο του πυλώνα της επιστήμης ενός πολιτισμικού ρεύματος αλλά και των άλλων δύο πυλώνων του, εκείνων της θρησκευτικότητας και της κοινωνικής φιλοσοφίας. Επακόλουθο αυτού του γεγονότος είναι ότι, αν ανατραπεί το εννοιολογικό περιεχόμενο των εννοιών της «ύλης», του «χρόνου» και του «χώρου» καταρρέει ολόκληρο το πολιτισμικό οικοδόμημα μιας κοινωνίας. Η ανατροπή αυτή είναι προνόμιο των θετικών επιστημών και έχει επιτευχθεί από την σύγχρονη επιστημονική σκέψη. Ως εκ τούτου, η ανατροπή και η αλλαγή του δυτικού πολιτισμικού ρεύματος είναι ζήτημα χρόνου. Η μεγάλη αυτή επιστημονική επανάσταση, που θα σχηματοποιήσει σε νέες βάσεις τις κοινωνικές διοικητικές δομές, στηρίζεται σε δύο νέες βασικές αλήθειες, επιστημονικά τεκμηριωμένες τόσο θεωρητικά όσο και πειραματικά.
Η πρώτη αλήθεια αναφέρεται στην αποκάλυψη του τι είναι στην ουσία αυτό το οποίο ονομάζουμε αντικειμενική πραγματικότητα και σε προέκταση, τι είναι αυτό το οποίο ονομάζουμε ύλη η οποία αποτελεί το θεό του καταρρέοντος πολιτισμικού ρεύματος, στον βωμό της οποίας αλλά και των παραγώγων της, πολλές φορές θυσιάζουμε ακόμα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η σύγχρονη επιστημονική σκέψη, μέσω της πειραματικής διαδικασίας, γνωρίζει πλέον ότι η αισθητή υλική πραγματικότητα αποτελεί μια ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φυσιολογίας, η οποία δημιουργείται μέσα σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου με την βοήθεια των αισθητηρίων οργάνων μας. Η υλική πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα matrix. Σύμφωνα με την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας η υλική συμπαντική πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά «η προβολή (το είδωλο, το καθρέφτισμα) όσων υπάρχουν στο πραγματικό τετραδιάστατο μη Ευκλείδειο και αθέατο Σύμπαν πάνω σε έναν ψεύτικο τρισδιάστατο και Ευκλείδειο χώρο που φτιάχνουν πλαστά οι αισθήσεις μας». Τον χώρο αυτό η Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας ονομάζει χώρο Minkowski.Η δεύτερη επιστημονική αλήθεια στην οποία θα στηριχθεί το νέο πολιτισμικό ρεύμα είναι ή έννοια της ολικότητας. Το Σύμπαν της σύγχρονης επιστήμης είναι ένα ενιαίο σύστημα το οποίο δεν μερίζεται, ούτε αποτελείται από μέρη. Η αίσθηση των εξατομικευμένων αντικειμένων και μορφών δεν αποτελεί παρά μια νέα πλάνη η οποία στηρίζεται σε μια ιδιομορφία, βασικά, της όρασής μας αλλά γενικότερα της εγκεφαλικής μας συγκρότησης.
Η αλήθεια είναι ότι τα πάντα μέσα στο Σύμπαν είναι Ένα. Μια απέραντη ενιαία, και αδιαίρετη ενότητα. Μέσα σε αυτή την ενότητα χάνεται η έννοια της εξατομίκευσης της προσωπικής ύπαρξης. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να ευτυχή το μέρος, αν πάσχει το όλον.Η ευτυχία των μερών μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ευτυχίας του συνόλου. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί σε μια κοινωνική φιλοσοφία του «εμείς» και του «είμαι» καταργώντας την κοινωνική φιλοσοφία του «εγώ» και του «έχω». Συγχρόνως, το θεώρημα δράσης αντίδρασης μας διδάσκει ότι, μέσα σε ένα ενιαία και αδιάσπαστη συμπαντική ουσία, κάθε κακή δράση μας πάνω στο μέρος, δημιουργεί την ενστικτώδη αντίδραση του συνόλου πάνω σε μας. Με λίγα λόγια ότι κάνουμε το εισπράττουμε πολλαπλάσια από κάθε γωνιά της συμπαντικής ενότητας. Τέλος η έννοια της συμπαντικής αδιαίρετης ενότητας δημιουργεί μια νέα περιβαλλοντική συνείδηση εφόσον, η φύση είναι ένα μέρος του όλου και κάθε δράση μας εναντίον της σημαίνει δράση ολόκληρης της δημιουργίας εναντίον μας.


Δηλαδή λέτε πως ο,τιδήποτε αντιλαμβανόμαστε γύρω μας είναι ψευδές; Είναι matrix; Ό,τι μάθαμε είναι λάθος;

Ότι μάθαμε μέχρι σήμερα μας βοήθησε να δημιουργήσουμε όλα όσα χρειάζονταν για να αναπτύξουμε τον σημερινό δυτικό πολιτισμό. Δεν ήταν λάθος αλλά περιορισμοί της αλήθειας μέσα στα πλαίσια των δυνατοτήτων της ανθρώπινης φυσιολογίας και δογματικής. Όπως ανέφερε και ο Δημόκριτος: «Yπάρχουν δύο είδη γνώσης, η μία μέσω των αισθήσεων και η άλλη μέσω της διάνοιας. Από αυτές, εκείνη που αποκτάται μέσω της διάνοιας την αποκαλεί γνήσια, αποδίδοντάς της αξιοπιστία για την εκφορά σωστής κρίσης, ενώ εκείνη που αποκτάται μέσω των αισθήσεων την ονομάζει νόθα, μην αναγνωρίζοντάς της το αλάθητο για τη διάγνωση του αληθινού. Λέγει κατά λέξη, «υπάρχουν δύο μορφές γνώσεις, μία γνήσια και μία νόθα. Στη νόθα ανήκουν όλα τα παρακάτω, η όραση, η ακοή, η οσμή, η γεύση, η αφή. Η άλλη μορφή γνώσης είναι γνήσια, που είναι ξέχωρη από αυτή». Η σύγχρονη επιστημονική γνώση έχει αρχίσει να αντιλαμβάνεται τη γνώση που αποκτάται μέσω της διάνοιας και πάνω σε αυτήν δομεί το Νέο Πολιτισμικό Ρεύμα.


Ποια είναι κατά τη γνώμη σας, η επίδραση όλων των σύγχρονων επιστημονικών θεωριών στη νέα δομική συγκρότηση των δυτικών κοινωνιών;

Μια κοινωνία, η οποία έχει συνειδητοποιήσει τους προηγούμενους φυσικούς κανόνες, αναγνωρίζει ως βασική αξία της την «ελευθερία» στo πλαίσιo της ενότητας. Μέσο κατάκτησης της ελευθερίας αποτελεί η πνευματικότητα. Αποτέλεσμα της προηγούμενης διαπίστωσης είναι ότι πρώτη και βασική επιδίωξη του ανθρώπου πρέπει να είναι η διασφάλιση και επέκταση της πνευματικότητάς του. Αυτό όμως που θα πρέπει να διευκρινιστεί είναι ότι το πνεύμα δεν αποτελεί ένα ανεξάρτητο φιλοσοφικό κατηγόρημα, αλλά μια άλλη έκφραση της έννοιας της ελευθερίας. Πνευματικός άνθρωπος είναι ο ελεύθερος και κοινωνικοποιημένος άνθρωπος. Πνευματικότητα δεν σημαίνει εξαΰλωση αλλά απελευθέρωση. Η επιστήμη δίνει τα όπλα προκειμένου να συγκροτήσουμε έναν νέο ουμανιστικό πολιτισμό. Όμως οι κοινωνικές εξελίξεις έχουν δρομολογηθεί προς μια στρεβλή κατεύθυνση Ως εκ τούτου δεν υπάρχει παρά μόνο μια διέξοδος από την κρίση, η συνειδητοποίηση της ανάγκης μιας εσωτερικής προσωπικής μας αναμόρφωσης, Μια τέτοια εξέλιξη θα έχει ως βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα την αναμόρφωση των καθιερωμένων θεσμών και μακροπρόθεσμα την κατάρρευση της σημερινής οικονομίστικης λογικής και την ανάπτυξη ενός νέου Ουμανιστικού Πολιτισμού. Έτσι είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι, η επανάσταση η οποία ήδη συντελείται στους τομείς της ενέργειας, της τεχνολογίας, της οικογενειακής ζωής, τις σχέσεις των δύο φύλων, του τομέα της επικοινωνίας, θα έχει ως αποτέλεσμα, αργά ή γρήγορα, μια πολιτική και πολιτιστική έκρηξη, για την οποία πρέπει όλοι να είμαστε προετοιμασμένοι. Η προετοιμασία όμως αυτή δεν είναι εύκολη εφόσον προσκρούει σε μια στρεβλά και εγωιστικά αναπτυγμένη αίσθηση του «δημόσιου και οικονομικού συμφέροντος». Παρόλα αυτά, όσο δύσκολο και αν είναι, το πρώτο βήμα του Νέου Πολιτισμικού Ρεύματος πρέπει να γίνει τώρα. Είναι επιτακτική ανάγκη, το συντομότερο δυνατόν, να αντικατασταθεί ο πολιτισμός του Homo Sapiens, του σοφού ανθρώπου των πολέμων του αίματος και των καταστροφών, από τον ουμανιστικό πολιτισμό του Homo Universalis, του Συμπαντικού ανθρώπου, που τόσο έχουμε ανάγκη.

Οι νέες επιστημονικές ανακαλύψεις ή διαπιστώσεις παραμένουν στο περιθώριο του εκπαιδευτικού συστήματος και γιατί;

Είναι θέμα των δυτικών «εκπαιδευτικών συστημάτων». Τα συστήματα αυτά προωθούν μόνο τις γνώσεις που αποβλέπουν στην θεοποίηση της ύλης και της ατομικότητας, ως παραγόντων της οικονομικής ανάπτυξης. Η λογική των εκπαιδευτικών αυτών συστημάτων θεωρεί, αλλά δεν ομολογεί, ότι η οικονομική ευμάρεια είναι ο μόνος παράγοντας που οδηγεί στην ευτυχία της κοινωνίας και του ανθρώπου.

Όλα είναι ένα, όλα είναι τώρα;

Όπως αναφέρει ο Αϊνστάιν: «Για εμάς τους ορκισμένους φυσικούς η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν το παρόν και το μέλλον είναι μόνο μια ψευδαίσθηση ακόμα και αν είναι τόσο επίμονη». Η έννοια του «χρόνου» στη σύγχρονη Φυσική τροποποιείται ριζικά έτσι ώστε, έννοιες όπως αυτές του «παρόντος», του «μέλλοντος» και του «παρελθόντος» δεν έχουν πλέον επιστημονικό νόημα. Ομοίως, δεν έχουν νόημα έννοιες όπως αυτές, του «εδώ» και του «εκεί», του «πάνω» ή του «κάτω». Στο Σύμπαν της σύγχρονης επιστημονικής πραγματικότητας το «εδώ» είναι «παντού» και το «τώρα» ταυτίζεται με το «χθες» και το «αύριο». Υπάρχουν άλλοι επιστήμονες ή φιλόσοφοι εντός ή εκτός Ελλάδας με τους οποίους συμφωνείτε στην αναγκαιότητα του νέου αυτού πολιτισμικού ρεύματος; Όπως πλέον διαφαίνεται, το μηχανιστικό και υλιστικό κοσμοείδωλο, που θεμελιώθηκε κατά τον 16ο-17ο αιώνα, έχει σχεδόν κλείσει τον ιστορικό του κύκλο αφήνοντας πίσω του τα συντρίμμια ενός καταρρέοντος δυτικού πολιτισμού σε κοινωνικό, οικονομικό και θεολογικό επίπεδο. Η ανάγκη δημιουργίας ενός νέου δυτικού πολιτισμικού ρεύματος είναι επιτακτική όσο ποτέ άλλοτε. Το πρόβλημα όμως είναι η αναζήτηση των αξιακών και ηθικών βάσεων της ανάπτυξης του νέου αυτού ανθρωπιστικού πολιτισμικού ρεύματος Την ανάγκη αυτή έχουν επισημάνει, προτείνοντας λύσεις, μεγάλοι διανοητές σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά και στην Ελλάδα. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους Τόφλερ, Μαρκούζε και Νέγκρι. Εκτός αυτών όμως, τόσο η διάσημη Λέσχη της Ρώμης, όσο και η Ομάδα Φουτουριστών στο Stanford Research Institute, μελετώντας τα πολύ επικίνδυνα μελλοντικά προβλήματα της ανθρωπότητας, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η τρέχουσα κοσμοθεωρία και οι τεχνολογίες που αυτή υποστηρίζει, έχουν μεν δημιουργήσει τεράστια οφέλη σε ένα επίπεδο, αλλά συγχρόνως είναι απαρχαιωμένες και υπεύθυνες για τη δημιουργία του παγκόσμιου μεγάλου προβλήματος. Οι συγγραφείς αυτών των μελετών διατύπωσαν μια πρότασή εξόδου από την κρίση που δεν είχε να κάνει με την οικονομία, την τεχνολογία ή την πολιτική. Περισσότερο εξαρτιόταν από την επανάκτηση αυτού που ο Άλντους Χάξλεϊ όρισε ως προαιώνια φιλοσοφία: Μια κατανόηση της σχέσης μεταξύ του εαυτού μας και του κόσμου που βρίσκεται στη ρίζα κάθε μεγάλου κοινωνικού, θρησκευτικού ή φιλοσοφικού κινήματος. Όπως επισημαίνουν οι διανοητές Hugh Kearney, Βuckminster Fullet, John Strohmeier και Peter Westbrook, οι βάσεις μιας νέας πολιτισμικής συγκρότησης απορρέει μόνο μέσα από ένα σύστημα σκέψης, το οποίο πήγασε από την αρχαία Ελληνική διανόηση. Ποιος όμως τους άκουσε και ποιος τους ακούει ακόμα και σήμερα;

Πέρα από την ακαδημαϊκή σας δράση πως αλλιώς οργανώνεστε και προωθείτε τις ιδέες σας;
Οι ιδέες δεν έχουν ατομική, αλλά συλλογική πατρότητα, ως εκ τούτου δεν είναι δυνατόν να προωθούνται συγκεκριμένα από κάποιον. Η γνώση της αλήθειας των όντων δεν αποτελεί κτήση κανενός. Όλοι μας αποτελούμε μετόχους της συμπαντικής γνώσης στο επίπεδο των δυνατοτήτων μας. Η γνώση είναι δύναμη και η συνολική δύναμη του σύμπαντος μερίζεται στους ανθρώπους δίχως να διαμερίζεται και δεν αποτελεί αποκλειστικό κτήμα κανενός. Η σχέση της γνώσης με τον άνθρωπο είναι ερωτική και όπως αναφέρει και ο καθηγητής της θεολογικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Μ. Μπέγζος: «Η κτητική γνώση μένει ανέραστη, αλλά η μετοχική γνώση γίνεται ερωτική πράξη. Η αλήθεια δεν είναι καρπός στεγνού λογισμού των φυσικομαθηματικών επιστημών και στυγνού υπολογισμού κεφαλαιοκρατικών συμφερόντων, αλλά αποτελεί γέννημα θρέμμα του ερωτικού λόγου. Μόνο στον έρωτα ενώνεται η ζωή με τη σκέψη, η γνώση με την πράξη, η θεωρία με την εφαρμογή. Και μόνο σε ένα τέτοιο ορίζοντα σχεσιακού, υπαρξιακού διαλόγου, συμβιωτικού και ερωτικού λόγου βρίσκει η ζωή το νόημα της, παίρνει ξανά πάλι σημασία και αποκτά όντως αξία».

ΜΠΟΡΕΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ;

ΑΥΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ, ΠΟΥ ΟΛΟΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΑ, ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ;

Το 1992, σε ηλικία μόνο 12 ετών, ένα κορίτσι ονόματι Severn Cullis - Suzuki από τον Καναδά, μίλησε στα Ηνωμένα Έθνη και άφησε εντελώς άφωνους τους παριστάμενους για πέντε λεπτά.

«Είμαι εδώ για να μιλήσω για όλες τις επόμενες γενιές» είπε. «Είμαι εδώ για να μιλήσω εξ ονόματος των πεινασμένων παιδιών σε όλο τον κόσμο, του οποίου οι κραυγές δεν ακούγονται. Είμαι μόνο ένα παιδί και δεν έχω τις λύσεις ... αλλά ούτε και εσείς έχετε. Είμαι μόνο ένα παιδί, αλλά ξέρω ότι είμαστε όλοι μέρος μιας οικογένειας πέντε δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Ακόμα και όταν έχουμε περισσότερα από αρκετά, φοβόμαστε να μοιραστούμε. Φοβόμαστε να δώσουμε μέρος του πλούτου μας. Πριν από δύο ημέρες εδώ στην Βραζιλία, μας συγκλόνισε όταν περάσαμε αρκετό χρόνο με τα παιδιά που ζουν στους δρόμους. Ένα από αυτά τα παιδιά μας είπε: «Μακάρι να ήμουν πλούσιος. Και αν ήμουν, θα έδινα σε όλα τα παιδιά του δρόμου τρόφιμα, ρούχα, φάρμακα, καταφύγιο, αγάπη και στοργή». Εάν το παιδί στους δρόμους που δεν έχει τίποτα είναι πρόθυμο να μοιραστεί, γιατί εμείς, οι οποίοι έχουμε τα πάντα, είμαστε ακόμα τόσο άπληστοι;

Είμαι μόνο ένα παιδί, αλλά ξέρω ότι αν όλα τα χρήματα που δαπανώνται για τον πόλεμο δινόταν στην προστασία του περιβάλλοντος, την εξάλειψη της φτώχειας, και την ιατρική έρευνα, πόσο θαυμάσιος τόπος αυτός ο κόσμος θα ήταν»;

Χρόνια αργότερα, η Severn έγραψε ένα κομμάτι για το περιοδικό Time το οποίο είπε: «Μίλησα για έξι λεπτά και καταχειροκροτήθηκα. Μερικοί από τους εκπροσώπους κλάψανε. Σκέφτηκα ότι είχα αγγίξει κάποιους από αυτούς, ότι η ομιλία μου θα μπορούσε να προκαλέσει πραγματική κινητοποίηση. Τώρα, μια δεκαετία από το Ρίο, αφού έχω παρευρεθεί σε πολλά άλλα συνέδρια, δεν είμαι σίγουρη τί έχει επιτευχθεί. Η εμπιστοσύνη μου στους ανθρώπους στην εξουσία και τη δύναμη της φωνής ενός ατόμου κλονίστηκε σοβαρά... Στα 10 χρόνια μετά το Ρίο, έχω μάθει ότι η αντιμετώπιση από τους ηγέτες μας δεν είναι αρκετή. Όπως είπε ο Γκάντι πριν από πολλά χρόνια …«Πρέπει να γίνουμε η αλλαγή που θέλουμε να δούμε». Ξέρω ότι η αλλαγή είναι εφικτή. (πηγήWikipedia)

Η ιδέα ενός καλύτερου κόσμου πάντα υπήρχε και πιθανότατα πάντα θα υπάρχει. Και πολλοί άνθρωποι θα οραματίζονται και θα προσπαθούν για αυτόν τον καλύτερο κόσμο. Και κάποιοι θα πουν: μα, δεν είναι όντως ο κόσμος μας καλύτερος από κάθε άλλη εποχή; Δεν ζουν σήμερα οι άνθρωποι σε συνθήκες που παλιότερα μόνο οι βασιλιάδες απολάμβαναν. Δεν είναι σπουδαίο που στα σπίτια μας έχουμε ζεστό νερό, τηλέφωνο, και δορυφορική τηλεόραση; Που μπορούμε να ταξιδέψουμε σε όλη την επιφάνεια της Γης, ακόμη και στους βυθούς των ωκεανών με μισθωμένο υποβρύχιο; Που ενημερωνόμαστε για τις νέες τάσεις μόδας στο Μιλάνο, τις νέες ταινίες του Χόλιγουντ, τις νέες εφευρέσεις του ΜΙΤ με ένα κλικ του υπολογιστή; Που αρκετές μορφές του καρκίνου είναι πια ιάσιμες;

Ναι, βεβαίως και από αυτή τη σκοπιά ο κόσμος ΜΑΣ είναι καλύτερος. Ο κόσμος των ΑΛΛΩΝ; Αυτών που δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό και αρρωσταίνουν από σοβαρές εντερικές διαταραχές; Των γυναικών που οι Ταλιμπάν τις εκτελούν σε δημόσιο χώρο γιατί υποψιάζονται μοιχεία; Των ανθρώπων που σκοτώνουν τα παιδιά τους γιατί τολμούν να επαναστατούν έναντι της δικτατορίας της Συρίας; Των παιδιών που γεννιούνται, ζουν και πεθαίνουν εργαζόμενα 16 ώρα, επειδή έχουν πουληθεί λόγω χρεών σαν σκλάβοι στην Κίνα; Των μολυσμένων από ραδιενέργεια; Των προσφύγων, των ΑΜΕΑ, των κοινωνικά αποκλεισμένων, των φτωχών της Κεντρικής Αμερικής, των θυμάτων του δουλεμπορίου (trafficking) και τόσων άλλων, είναι πράγματι ο κόσμος ΤΟΥΣ καλύτερος; Κατηγορηματικά όχι! Αν με τη λέξη κόσμος εννοούμε εκτός από τους ευνοημένους, όλους τους ανθρώπους του πλανήτη και, γιατί όχι, όλη τη φύση μαζί, τότε ο κόσμος μας είναι ένας κόσμος άνισος, άδικος, εγκληματικός και αυτοκαταστροφικός!

Και η ιδέα ενός καλύτερου κόσμου δεν μπορεί παρά να αφορά στο σύνολο και όχι σε μέρος των έμβιων όντων του πλανήτη, και πρέπει να επιτευχθεί με κάθε κόστος και στο συντομότερο χρονικό διάστημα, ειδικότερα στα τωρινά χρόνια που η ενημέρωση για τις δυστυχίες των υπολοίπων ανθρώπων του πλανήτη είναι εύκολη και άμεση. Η ύπαρξη ενός καλύτερου κόσμου πρέπει να επιτευχθεί για εμάς, για τους συνανθρώπους μας, για τα όντα όλα και για τον ίδιο τον πλανήτη Γη.

Σε διαφορετική περίπτωση θα έχουν αποτύχει ο πολιτισμός, οι θρησκείες, οι φιλοσοφίες και οι πολιτικές μας, ενώ η Γη και η φύση θα κινδυνέψουν σοβαρά με ολική καταστροφή. Και αν μη τι άλλο, το σημερινό γένος των ανθρώπων θα πρέπει να χαρακτηρισθεί ως γένος «μισάνθρωπων» με δύο έννοιες, είτε γιατί είναι αυτοί που διακατέχονται από μίσος για τους άλλους ανθρώπους, είτε γιατί λειτουργούν σα μισοί άνθρωποι, πολύ χειρότερα από τα πιο επικίνδυνα ζώα.

Ο σημερινός ΚΟΣΜΟΣ (το σύνολο ανθρώπων και φύσης) είναι πρωτόγνωρα επικίνδυνος, άνισος, άδικος και αυτοκαταστροφικός. Ποτέ ως σήμερα οι πηγές τροφής και οι προϋποθέσεις της ζωής (π.χ. οξυγόνο) δεν ήταν τόσο λίγες και μάλιστα υπό καθημερινό ανελέητο περιορισμό (π.χ. ο τροπικό δάσος του Αμαζονίου μειώθηκε την περίοδο 1994-1995, κατά 29.050 τετραγωνικά χιλιόμετρα δάσους)! Επίσης ποτέ ο πληθυσμός της Γης δεν έφτασε στο ασύλληπτο νούμερο των 7 δισεκατομμυρίων με ανοδικές τάσεις και τεράστιες μετακινήσεις ανθρώπων λόγω βιοκλιματικών αλλαγών, πολέμων, και φυσικών καταστροφών. Τα όπλα σήμερα είναι τόσο καταστροφικά που με το πάτημα ενός κουμπιού μπορεί να καταστραφεί μία ήπειρος. Τέλος, ποτέ ως σήμερα το 2% του των ανθρώπων δεν κατείχαν το 50% του παγκόσμιου πλούτου, τη στιγμή που άνω του 20% των ανθρώπων του πλανήτη ζουν σε συνθήκες εξαθλίωσης (ζουν με λιγότερο από ένα ευρώ τη μέρα).

Η ζοφερή εικόνα του σημερινού κόσμου ξεκίνησε με την τέταρτη επανάσταση του ανθρώπινου πολιτισμού που πραγματοποιήθηκε μετά το ξεκίνημα εκμετάλλευσης των υδρογονανθράκων – η πρώτη ήταν η χρήση εργαλείων, η δεύτερη ήταν η αγροτική με την καλλιέργεια της γης (10.000 π.Χ.) και η τρίτη η βιομηχανική επανάσταση. Χάρη στην δωρεάν αστείρευτη ενέργεια που έδινε το πετρέλαιο, ο ανθρώπινος πολιτισμός έγινε ασύδοτος και άπληστος. Η παραγωγή προϊόντων (από αγροτικά ως προϊόντα τεχνολογίας) και το παγκόσμιο εμπόριο αυξήθηκαν με γεωμετρικό τρόπο, η μόλυνση του περιβάλλοντος έφθασε σε οριακό σημείο, η υπερκατανάλωση αγαθών στον δυτικό κόσμο έφθασε να είναι 32 φορές μεγαλύτερη απ’ ό,τι των ανθρώπων στις φτωχές χώρες και ο πληθυσμός του πλανήτη αυξήθηκε υπέρμετρα (από 3,2 δισ. το 1950 σε 7,2 το 2012).

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μία άνιση κοινωνία όπου οι περισσότεροι αδιαφορούν για την κατάσταση των υπολοίπων και προσανατολίζονται μόνο στο δικό τους κέρδος. Οι Τράπεζες απομυζούν με τα δάνεια τους ανθρώπους και κράτη, οι πολυεθνικές επιδιώκουν την άνοδο των μετοχών τους ασχέτως της κοινωνικής και περιβαλλοντικής ζημιάς που προκαλούν, τα κράτη και οι πολέμαρχοι πολεμούν για την κυριαρχία των φυσικών πηγών ασχέτως των συνεπειών των αμέτρητων θανάτων σε αμάχους και της αναγκαστικής μετανάστευσης φυλών και λαών, οι έμποροι ναρκωτικών, λευκής σάρκας, trafficking, ή εμπορίας οργάνων ξεπουλάνε όσο – όσο την ανθρώπινη ζωή, οι φαρμακευτικές εταιρίες αποτρέπουν την ίαση χρόνιων ασθενειών ώστε να διατηρήσουν τους ασθενείς – πελάτες τους, οι άντρες Ταλιμπάν κακοποιούν τις γυναίκες ώστε να διατηρούν χωρίς αμφισβήτηση την εξουσία τους, οι τηλεοράσεις γεμίζουν με «σκουπίδια» τα μυαλά των τηλεθεατών για να τους αποτρέψουν από το να σκέφτονται και να δρουν πολιτικά κ.ο.κ. Και με αυτές τις τακτικές ο κόσμος πάει από το κακό στο χειρότερο.

Πώς λοιπόν θα γινόταν ο κόσμος καλύτερος; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ώστε οι κοινωνίες να είναι υγιείς και να μπορούν να θεραπεύουν και να απορροφούν τη κάθε είδους «ανωμαλίες»; Η απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις έχει δοθεί ήδη από τη γαλλική επανάσταση και είναι το τρίπτυχο ελευθερία – ισότητα – αδερφοσύνη. Τα συνθήματα αυτά που έχουν γίνει ο εθνικός ύμνος και η κύρια επιδίωξη αναρίθμητων επαναστατών και κοινωνικών εξεγέρσεων, ωστόσο, είναι πολύ δύσκολο να γίνουν πράξη.

Για την ακρίβεια, οι έννοιες αυτές χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να συνεχιστεί η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Η ελευθερία έγινε σημαία του οικονομικού φιλελευθερισμού και της παγκοσμιοποίησης, του πιο αδυσώπητου οικονομικού συστήματος που στο όνομα της ελευθερίας μετέτρεψε τον πλανήτη σε μία απέραντη αγορά, με ελευθέρως κινούμενα κεφάλαια που αγοράζουν και πουλούν τα πάντα (γη, νερό, αέρα, ανθρώπινα όργανα, γυναίκες, παιδιά), με την ελίτ να κατέχει το μισό πλούτο και τους υπόλοιπους να αγωνίζονται για την επιβίωση τους, με την κατάργηση κάθε είδους ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων και την πολεμική, την παράνομη και την εγκληματική δραστηριότητα συνεχώς να αυξάνονται.

Η ισότητα, από την άλλη, σύμβολο και επιδίωξη της κομμουνιστικής διαλεκτικής, σκότωσε στα στρατόπεδα της Σιβηρίας δεκάδες χιλιάδες αντιφρονούντες, φυλάκισε και βασάνισε εκατοντάδες χιλιάδες ύποπτους για αποστασία και στραγγάλισε κάθε ίχνος πνευματικής και καλλιτεχνικής φωνής που στηλίτευε ή κριτίκαρε την κομμουνιστική δικτατορία. Η δε περίφημη ισότητα ίσχυσε μόνο για τις μάζες, την ώρα που η κυβερνητική ελίτ ζούσε στην απόλυτη χλιδή!

Η αδερφοσύνη, τέλος, που επαγγέλλονται και προωθούν οι περισσότερες θρησκείες ή παρακλάδια τους (εκκλησίες), μόνο κατ’ εξαίρεση έχει ισχύσει. Η τεράστια οικονομική και πολιτική ισχύς των μεγάλων θρησκειών, η συνεχής διαμάχη τους για την προσέλκυση πιστών και πόρων, η άρνηση τους να συμμετέχουν ισότιμα στη φορολογία τους, οι παρεμβάσεις τους στην εκπαίδευση, η διαμάχη τους με την επιστήμη, η έμμεση συμμετοχή τους σε διώξεις αλλόθρησκων, η ουδέτερη τους στάση σε θέματα πολεμικών συρράξεων, καταπάτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και αναγκαστικής μετανάστευσης ανθρώπινων μαζών δείχνει την αδερφοσύνη να περιορίζεται αυστηρά στους ομόθρησκους.

Ο Ντοστογιέφσκυ (1821-1881) σ’ ένα ταξίδι του που έκανε στην Ευρώπη, ερχόμενος σε επαφή με τον πολιτισμό της και τις διακηρύξεις της, έκανε κριτική στα συνθήματα αυτά, κατά πόσο μπορούν να πραγματοποιηθούν στο έδαφος και στο πνευματικό και ιδεολογικό υπόβαθρο της Ευρώπης … «ελευθερία είναι να κάνεις ό,τι θέλεις, τα πάντα, μέσα στα πλαίσια του νόμου βέβαια. Δυστυχώς όμως δεν μπορούν όλοι να κάνουν τα πάντα. Αυτός που διαθέτει εκατομμύρια μπορεί. Αυτός που δεν διαθέτει δεν μπορεί να κάνει ό,τι θέλει αλλά κάνουν οι άλλοι μ’ αυτόν ό,τι θέλουν. Μετά την ελευθερία έχουμε την ισότητα και μάλιστα την ισότητα μπροστά στο νόμο. Μόνο ένα σχόλιο θα κάνω εδώ· με τη μορφή που εφαρμόζεται σήμερα ο κάθε Γάλλος μπορεί και πρέπει να τη θεωρήσει προσωπική προσβολή… Ο δυτικός, τέλος, άνθρωπος μιλάει για αδελφοσύνη και δεν αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει τρόπος να την αποκτήσει, επειδή από τη δυτική φύση, όπως αποδείχτηκε, απουσιάζει. Και αυτή που κυριαρχεί είναι η προσωπική αρχή του ατόμου και η προσπάθεια συντηρήσεως και ικανοποιήσεως του ΕΓΩ. Για να εδραιωθεί η αδελφοσύνη πρέπει η προσωπικότητα να καταθέσει τον εαυτό της εξ ολοκλήρου στη διάθεση του κοινωνικού συνόλου και να θυσιαστεί άνευ όρων για το κοινό καλό, ανεξαρτήτως και πέραν της διεκδικήσεως των προσωπικών δικαιωμάτων. Για να εδραιωθεί η αδελφοσύνη πρέπει να υπάρχει η αγάπη η οποία «ου ζητεί τα εαυτής». Αυτό όμως είναι κάτι αδιανόητο για τον πολιτισμό της Δύσεως. Στη Δύση τα μέλη της απαιτούν επιτακτικά τα ατομικά δικαιώματά τους και επιθυμούν την ατομική τους υπόσταση ως ξεχωριστές μονάδες του κοινωνικού συνόλου… Έτσι όμως δεν κατακτιέται η αδελφοσύνη 1».

Α) Κρατικά, επιχειρηματικά και κοινωνικά συστήματα

Ο σύγχρονος κόσμος λειτουργεί με τρία κύρια αλληλοδιαπλεκόμενα και, συχνά, ανταγωνιστικά συστήματα. Τα κρατικά συστήματα [πολιτικοί (πρωθυπουργός, υπουργοί, βουλευτές), πολιτευτές (δήμαρχοι, δημοτικοί σύμβουλοι), κρατικοί οργανισμοί (δικαστήρια, αστυνομία, πολεοδομία, τελωνεία) και κρατικοί υπάλληλοι (εκπαιδευτικοί, εφοριακοί, δικαστές, γιατροί)], τα επιχειρηματικά συστήματα (πολυεθνικές, τράπεζες, βιομηχανίες, βιοτεχνίες, χονδρεμπόριο, λιανεμπόριο, μεταποίηση, υπηρεσίες) και τα κοινωνικά συστήματα (οικογένειες, κοινότητες, έθνη, φυλές, θρησκευτικές και πολιτισμικές ομάδες). Σε μία τέλεια πραγματικότητα, τα τρία αυτά συστήματα θα λειτουργούσαν συνεργατικά. Οι πολιτικοί θα έπαιρναν τις σωστές αποφάσεις για την ανάπτυξη της κοινωνίας, η γραφειοκρατία δεν θα υπήρχε, η διαφθορά των κρατικών υπαλλήλων θα ήταν μηδενική, οι επιχειρήσεις θα φορολογούνταν δίκαια, θα λειτουργούσαν με σκοπό το κέρδος το δικό τους που δεν αντιβαίνει στο κέρδος της κοινωνίας, και τα κοινωνικά συστήματα θα λειτουργούσαν με συνετό και υγιή τρόπο που προάγει την ισότητα, τη ευνομία, και την αλληλεγγύη, ενώ παράλληλα θα ελέγχανε αυστηρά την πολιτική (με την ψήφο τους) και τις επιχειρήσεις (με την ορθή καταναλωτική συμπεριφορά).

Στην πράξη, ωστόσο, η ιδανική αλληλεπίδραση των τριών συστημάτων σπανίως λειτουργεί, και ο κανόνας είναι να επιδιώκει το κάθε ένα από αυτά το μεγαλύτερο του κέρδος εις βάρος των υπολοίπων. Τα κρατικά συστήματα π.χ. συχνά προωθούν νόμους και διατάξεις που απομυζούν την κοινωνία, κρατικοί λειτουργοί αποκαλύπτονται να έχουν χρηματιστεί για αποφάσεις που ζημιώνουν τα κρατικά ταμεία σε όφελος επιχειρήσεων, δικαστήρια αποφασίζουν υπέρ της απαλλαγής επίορκων γιατρών, αστυνομικοί διευθυντές διατάσσουν χρήση επικίνδυνων χημικών κατά διαδηλωτών κ.α. Οι επιχειρηματικοί όμιλοι μπορεί να λειτουργούν ενάντια στις κοινωνίες που πουλούν τα προϊόντα τους (και ακόμη περισσότερα εκεί που τα παράγουν) π.χ. τα γάλατα με μελαμίνη στην Κίνα που οδήγησαν στο θάνατο εκατοντάδων βρεφών, το νερό της Αφρικής που το παίρνει η Nestle την ώρα που χιλιάδες πεθαίνουν από λειψυδρία ή μολύνσεις του γαστρεντερικού λόγω χρήσης ακατάλληλου νερού, οι καταστροφές των οικοσυστημάτων του Αμαζονίου λόγω ανεξέλεγκτης υλοτομίας και αύξησης της καλλιέργειας σόγιας κ.λπ. Τα κοινωνικά συστήματα, τέλος, που οι φυλές, τα έθνη, οι τάξεις, οι κάστες και οι πολιτιστικές ομάδες επιτίθενται η μία στην άλλη προκειμένου να εξασφαλίσουν καλύτερα προνόμια, ενώ ταυτόχρονα δεν διστάζουν να συνεργαστούν με κρατικά ή επιχειρηματικά συμφέροντα για να το καταφέρουν, με αποτέλεσμα μετέπειτα να ζουν εις βάρος των υπολοίπων. Ο σκληρός αυτός ανταγωνισμός κράτους, επιχειρήσεων και κοινωνίας καταλήγει στην δημιουργία και διατήρηση ενός άνισου, άδικου, καταστροφικού και αυτοκαταστροφικού κόσμου.

Ωστόσο, υπάρχει ακόμη ελπίδα! Τα κοινωνικά συστήματα μπορούν να αλλάξουν τα πάντα, δεδομένου ότι αποτελούν τον μεγάλο αποδέκτη των κρατικών λειτουργιών και των προϊόντων της αγοράς, καθώς επίσης και τον εταίρο εκείνο που αποφασίζει ποιόν θα ψηφίσει και τί θα αγοράσει. Τα κοινωνικά συστήματα, αν κατανοήσουν τη δύναμη τους και μάθουν να συνεργάζονται, μπορούν να εξορθολογήσουν και τις κρατικές υπηρεσίες και να μετατρέψουν τα επιχειρηματικά projects από εχθρικά σε φιλικά προς την κοινωνική ανάπτυξη. Και έχουν κάθε συμφέρον να το κάνουν, αφού τόσο τα κρατικά όσο και τα επιχειρηματικά σχέδια ποτέ δεν θα ενδιαφερθούν για την κοινωνία, εκτός κι αν αναγκαστούν και πιεστούν γι’ αυτό. Συνεπώς, μόνο οι κοινωνίες μπορούν να μετατρέψουν τον κόσμο σε δίκαιο, ελεύθερο, ίσο και αλληλέγγυο, αν το θελήσουν και αν το επιδιώξουν! Μπορούν και να το πράξουν;

Β) Το δίλλημα του κρατούμενου και η κοινωνιολογία του ανταγωνισμού

Στο άρθρο του Άλκη Γαλδαδάς «Παίζοντας έρχεται ο πόλεμος» που δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ δίνονται πολλά στοιχεία για την κοινωνιολογία του ανταγωνισμού και το περίφημο «δίλλημα του κρατούμενου».

«Δύο άνθρωποι που μαζί διέπραξαν μια ληστεία συλλαμβάνονται από την Αστυνομία ως ύποπτοι. Τοποθετούνται, όπως γίνεται πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις, σε χωριστά δωμάτια στο κτίριο της Ασφάλειας και αρχίζει η ανάκριση. Στον καθένα ξεχωριστά προσφέρονται οι εξής δυνατότητες:

Αν ομολογήσουν και οι δύο, η ποινή τους θα είναι, για παράδειγμα, γύρω στα τρία χρόνια ο καθένας, αφού δεν θα υπάρχουν αμφιβολίες για την ενοχή τους αλλά θα κριθούν με επιείκεια ως εμπράκτως μεταμελήσαντες. Αν αρνηθούν και οι δύο να ομολογήσουν τότε ελλείψει επαρκών στοιχείων θα μείνουν «μέσα» κάπου ένα χρόνο ο καθένας. Αν μόνο ένας από τους δύο ομολογήσει, τότε αυτός θα καταδικαστεί σε ποινή με αναστολή που σημαίνει ουσιαστικά μηδέν χρόνια ποινής. Ο άλλος όμως με τα στοιχεία από την ομολογία του πρώην συντρόφου του καταδικάζεται σε πέντε χρόνια, τη μεγαλύτερη δηλαδή επιτρεπτή ποινή για το αδίκημα της ληστείας.

Αν εσείς βρεθείτε σε μια τέτοια θέση πώς θα σκεφθείτε; Φυσικά σαν λογικός άνθρωπος, είναι η απάντηση. Ο καθένας όμως από τους ληστές, γνωρίζοντας ήδη από προηγούμενες επισκέψεις τι σημαίνει έστω και ένας χρόνος παραπάνω στη φυλακή, προσπαθεί να γλιτώσει ταυτόχρονα και με τη μικρότερη ποινή. Έτσι ομολογώντας φαίνεται ότι εισπράττεις το πολύ τρία χρόνια, αν και ο άλλος έχει κάνει το ίδιο, ενώ γλιτώνεις με αναστολή αν ο άλλος κάνει το λάθος να μην ομολογήσει. Αν όμως δεν ομολογήσετε και εσύ και ο άλλος, τότε ένας χρόνος φυλακής είναι το αποτέλεσμα. Φυσικά, αν ο άλλος έχει ήδη ομολογήσει, από ένα χρόνο που υπολόγιζες εκτοξεύεται η ποινή σου ξαφνικά στα πέντε χρόνια. Ποια είναι λοιπόν η λογική αντίδραση σε μια τέτοια υπόθεση συγκρουόμενων συμφερόντων;

Το πρόβλημα αυτό έχει μείνει στην ιστορία με το όνομα «το δίλημμα του κρατουμένου», δεν εμφανίστηκε όμως στις σελίδες κάποιου περιοδικού με σταυρόλεξα και άλλες πνευματικές ασκήσεις. Επινοήθηκε, συζητήθηκε, τελειοποιήθηκε από τους σοφούς της RAND και έγινε κάποια στιγμή και αυτό ένα ακόμη παιχνίδι πολέμου όταν οι επιστήμονες θέλησαν να υποκαταστήσουν τους στρατηγούς στις αποφάσεις για τις τύχες του κόσμου.

Η θεωρία των παιγνίων ασχολείται με τη διαμάχη που κάποια στιγμή αθέλητα ξεσπά μεταξύ παικτών σε ένα ανταγωνιστικό παιχνίδι. Έστω και αν εμφανιστούν μερικοί που θέλουν να αντιμετωπίσουν την παρτίδα με λογική, η έκβαση περιπλέκεται, όπως είδαμε και στην περίπτωση των δύο κρατουμένων, όταν συμμετέχουν και παίκτες με μοναδικό σκοπό πώς να επιτύχουν τη μεγαλύτερη ατομική ωφέλεια από την παρτίδα.

Στη δεκαετία του '50 έγιναν άπειρα πειράματα, πολλά σε στρατιωτικά εργαστήρια, με ανθρώπους που «έπαιζαν» παιχνίδια όπως «το δίλημμα του κρατουμένου». Παρ' όλο που έφθασαν στο σημείο να δίνουν δυνατότητα στους συμμετέχοντες να συνεννοούνται πριν για την καλύτερη στρατηγική, τα αποτελέσματα ήταν απογοητευτικά. Οι άνθρωποι επέμεναν να κάνουν όσες κινήσεις προωθούσαν το ατομικό τους συμφέρον. Έγιναν μάλιστα και πειράματα με ανθρώπους που είχαν πάρει πρώτα αμφεταμίνη και αποδείχθηκε ότι αυτοί ήταν ακόμη λιγότερο συνεργάσιμοι. Και εδώ ας θυμηθούμε ότι ο μακαρίτης Κένεντι στην κρίση της Κούβας έπαιρνε και αυτός αμφεταμίνη.

Η κοινωνική βιολογία σήμερα, που δεν μπορεί να κρατηθεί μακριά και από τα συμπεράσματα του Φον Νόιμαν, στηρίζεται στην παραδοχή ότι κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά, ακόμη και οι φαινομενικά αλτρουιστικές πράξεις, έχει τις ρίζες της στη δίψα μας να προωθήσουμε τα ατομικά μας συμφέροντα. Ετσι, «το δίλημμα του κρατουμένου» δεν είναι μάλλον δίλημμα, αφού φαίνεται να είναι γραμμένο στα εγωιστικά γονίδιά τους να μη συνεργαστούν οι δύο υπόδικοι. Μπαίνει λοιπόν το ερώτημα αν μπορούν κάποιοι με διάθεση συνεργασίας να εισχωρήσουν σε μια κοινωνία εγωιστών.

Ο Ρόμπερτ Άξελροντ κάλεσε λοιπόν όσους επιφανείς επιστήμονες μπορούσε να σκεφτεί με διάφορες ειδικότητες και τους ζήτησε να παίξουν πολλές φορές το παιχνίδι του «κρατουμένου» με τη βοήθεια ενός προγράμματος σε υπολογιστικό μηχάνημα.

Στην ουσία μέσω του μηχανήματος οι άνθρωποι υπεδείκνυαν μια στρατηγική που πίστευαν ότι θα έδινε επανειλημμένα τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Βασικό στοιχείο του πειράματος ήταν ότι επιτρεπόταν στα προγράμματα να χρησιμοποιούν τα αποτελέσματα των προηγούμενων προσπαθειών για να καθορίζουν τη στρατηγική τους στον επόμενο γύρο. Τα αποτελέσματα ήταν εκπληκτικά. Από τα 14 προγράμματα που πήρε το μεγαλύτερο ήταν 72 και το μικρότερο τρεις γραμμές. Για όποιον θέλει να σκεφθεί μόνος του ποια είναι η καλύτερη στρατηγική αφήνουμε την απάντηση για το τέλος, αξίζει όμως να πούμε ότι ο Άξελροντ τη βρήκε τόσο απίστευτη ώστε κοινοποίησε τα αποτελέσματα στους ενδιαφερομένους και τους ζήτησε να τροποποιήσουν, αν ήθελαν, τα προγράμματά τους με βάση τα νέα δεδομένα που είχαν προκύψει. Λοιπόν νικητής και στην επόμενη φάση του πειράματος ήταν το ίδιο πρόγραμμα!

Σε πείσμα των προβλέψεων λοιπόν η καλύτερη στρατηγική ήταν:

1. Συνεργαστείτε την πρώτη φορά.

2. Κάντε στους επόμενους γύρους ό,τι ο αντίπαλός σας έκανε στον προηγούμενο γύρο».

Αυτό είναι: οι επιστημονικές μελέτες μας δείχνουν ότι αν δημιουργηθεί μία κουλτούρα συνεργασίας όπου ο αντίπαλος συνεργάζεται, τότε η κοινωνική συνεργασία για τον καθένα είναι εύκολη και δεδομένη. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά όπως το πείραμα του δημάρχου:

Μια φορά κι έναν καιρό, υπήρχε μια πολύ άσχημη πόλη. Βία, εγκλήματα, κυκλοφοριακό, ατυχήματα, ναρκωτικά, βρωμιά και γκρίζοι δυστυχισμένοι πολίτες. Και δεν ήταν καμιά μικρή πόλη, είχε έξι μύρια κατοίκους που είχαν παραδοθεί εντελώς στην μαυρίλα.

Ένα πρωί, ο διευθυντής του Πανεπιστημίου της πόλης που ήταν μαθηματικός και φιλόσοφος, εκεί που πήγαινε στη δουλειά του και βλέποντας την κατάντια της πόλης του, πήρε μια πολύ κουφή απόφαση. Δήλωσε την παραίτησή του στο Πανεπιστήμιο, λέγοντας πως ήθελε να διευρύνει την διδασκαλία του και στα έξι εκατομμύρια κατοίκους. Στους μαθητές του στο Πανεπιστήμιο, ο καθηγητής αυτός ήταν γνωστός για τους περίεργους τρόπους διδασκαλίας του. Για παράδειγμα, μια φορά που επικρατούσε χάος στο μάθημα, κατάφερε να επαναφέρει την τάξη κατεβάζοντας τα βρακιά του. Γενικά δηλαδή, εφεύρισκε αστείους και εντελώς ανορθόδοξους τρόπους για να πετυχαίνει το σκοπό του και περιέργως, πάντα τα κατάφερνε.

Για την προεκλογική καμπάνια του λοιπόν, φόρεσε μια στολή σούπερμαν, αυτοχρίστηκε «υπερπολίτης» και άρχισε να περιδιαβαίνει τους δρόμους βάζοντας ταυτόχρονα υποψηφιότητα για δήμαρχος. Έφερε πολύ γέλιο στον κόσμο αλλά επειδή όπως έλεγαν, είχε αρκετά ειλικρινές πρόσωπο, τον ψήφισαν. Ο καινούργιος δήμαρχος όμως δεν είχε καμία σχέση με τους προηγούμενους. Η πρώτη του κίνηση ήταν να προσλάβει 20 μίμους και να τους σκορπίσει στους δρόμους της πόλης. Η δουλειά τους ήταν να χλευάζουν όσους παραβίαζαν τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας. Σιγά, θα μου πείτε. Οι πολίτες όμως, άρχισαν να συμμορφώνονται γιατί αποδείχτηκε πως τους πείραζε πολύ περισσότερο η δημόσια κοροϊδία, παρά τα πρόστιμα. Αμέσως μετά, βγήκε σε διάφορες τηλεοπτικές εκπομπές και έκανε ντους γυμνός, κλείνοντας την παροχή νερού ενώ σαπουνιζόταν, για να δείξει στους πολίτες πώς μπορούν να εξοικονομούν νερό. Και πράγματι! Η κατανάλωση νερού αμέσως έπεσε. Όρισε Ημέρα Γυναίκας όπου οι άντρες θα φρόντιζαν τα παιδιά και οι γυναίκες θα έβγαιναν βόλτα στην πόλη. Αυτό, ήταν ανήκουστο γιατί η συγκεκριμένη πόλη ήταν πολύ επικίνδυνο μέρος τα βράδια, ενώ οι γυναίκες δεν έβγαιναν βόλτες σχεδόν ποτέ ως τότε.. 700.000 γυναίκες γέμισαν τους δρόμους πανηγυρίζοντας ενώ ακόμη και o αρχηγός της αστυνομίας ήταν γυναίκα εκείνο το βράδι. Το καλύτερο; Μοίρασε στους πολίτες ταμπέλες με «αντίχειρες επάνω» και αντίχειρες κάτω για να επιδοκιμάζουν ή να αποδοκιμάζουν δημόσια τις πράξεις των συμπολιτών τους. Η ομαδική κατακραυγή ήταν ό,τι έπρεπε τελικά. Γενικώς σκαρφιζόταν αστείες ή περίεργες καμπάνιες για κάθε τι που ήθελε να πετύχει, όπως όταν ζήτησε να του τηλεφωνήσει όποιος πολίτης συναντούσε έστω κι έναν υποδειγματικό ταξιτζή. Σύντομα, 150 τηλεφωνήματα συντέλεσαν στο να δημιουργηθεί ομάδα ταξιτζήδων που ο δήμαρχος ονόμασε Ιππότες της Ζέβρας και είχαν την προσωπική του υποστήριξη. Ίδρυσε επίσης ταμείο εθελοντικών φόρων για όσους ήθελαν να δώσουν παραπάνω χρήματα στο δημοτικό ταμείο. Φυσικά και μάζεψε χρήματα. Τέλος, προσπαθώντας να δείξει πόσο σημαντική είναι η ανθρώπινη ζωή, ζωγράφισε αστέρια σε κάθε σημείο θανάτου από τροχαίο στην πόλη, πράγμα εξαιρετικά έξυπνο γιατί το αποτέλεσμα ήταν πανέμορφο αλλά και ιδιαίτερα σοκαριστικό.

Ο δήμαρχος ήταν ο Κολομβιανό Antanas Mockus, δήμαρχος της Μποκοτά το 1993. Μετά το πέρας της θητείας του, ο παράξενος αυτός δήμαρχος, ξεκίνησε διαλέξεις αναλύοντας τα συμπεράσματά του από το κοινωνικό του πείραμα. Ένα από τα συμπεράσματά του είναι πως η γνώση δίνει δύναμη αρκεί να καταφέρεις να τη μεταδώσεις μέσω της τέχνης, του χιούμορ και της δημιουργικότητας. Μόνο έτσι οι άνθρωποι αποδέχονται τις αλλαγές 2».

Ένα πολύ όμορφο κείμενο που υπογράφουν οι Matt Ridley και Bobbi S. Low με τίτλο «Can Selfishness Save the Environment?» ολοκληρώνει την προσέγγιση του θέματος της συνεργασίας:

«Η συμβατική σοφία πιστεύει ότι η οδός για να αποφύγουμε την παγκόσμια οικολογική καταστροφή είναι να πείσουμε τον κόσμο να αλλάξει τις ιδιοτελείς του συνήθειες για το κοινό καλό. Μια πιο ευφυής όμως προσέγγιση θα ήταν να χρησιμοποιήσουμε μια απέραντη και ανανεώσιμη πηγή: την ανθρώπινη τάση να σκεφτόμαστε κυρίως με βάση το βραχυπρόθεσμο συμφέρον μας.

Ας δούμε ένα παράδειγμα, με ανάλογα του οποίου είμαστε όλοι εξοικειωμένοι: Η Αρτεσιανή Κοιλάδα, στο Κάνσας των ΗΠΑ, διέθετε κάποτε, όπως φαίνεται και από το όνομά της, εκατοντάδες φυσικές πηγές. Εάν έκανες γεώτρηση, το νερό σχημάτιζε πίδακα, ενώ υπήρχαν στην περιοχή έλη όπου οι αγελάδες που έβοσκαν βυθίζονταν μέχρι την κοιλιά. Όλα αυτά τη δεκαετία του '20. Ακόμη παλαιότερα, την εποχή των πρώτων μεταναστών, το ποτάμι της περιοχής ήταν μάλιστα πλωτό σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων.

Σήμερα το ποτάμι είναι ξερό, οι πηγές έχουν εξαφανιστεί, και οι κάτοικοι πρέπει να ανοίγουν όλο και βαθύτερες γεωτρήσεις για να βρουν νερό. Η αιτία είναι προφανής: είναι οι υδροβόρες εκτεταμένες καλλιέργειες καλαμποκιού που έχουν επικρατήσει στην περιοχή, ακριβώς λόγω της αρχικής αφθονίας του νερού εκεί πέρα.

Τώρα, ενώ όλοι αντιλαμβάνονται το πρόβλημα, κανείς δεν είναι διατεθειμένος να περιορίσει τη δική του κατανάλωση για το κοινό όφελος, σκεφτόμενος ότι απλώς έτσι θα βρει ευκαιρία να επωφεληθεί κάποιος άλλος. Έτσι όλοι μαζί, οδηγούν τις καλλιέργειές τους στο αδιέξοδο.

Σε ένα άλλο μέρος πάλι, κοντά στη Βαλέντσια της Ισπανίας, 15.000 αγρότες μοιράζονται τα νερά του ποταμού Τουρία σύμφωνα με ένα διακανονισμό διάρκειας τουλάχιστον 550 χρόνων. Κάθε αγρότης, όταν έρθει η σειρά του παίρνει τόσο μόνο νερό όσο χρειάζεται από το αρδευτικό κανάλι, χωρίς να σπαταλά ούτε σταγόνα. Δεν τολμά να κλέψει, απλά διότι παρακολουθείται συνεχώς από τα άγρυπνα μάτια των γειτόνων του πριν και μετά από αυτόν στο κανάλι.

Τυχόν παράπονα έρχονται στο Δικαστήριο των Νερών, που συναντιέται κάθε Πέμπτη πρωί έξω από τη μητρόπολη στη Βαλέντσια. Αρχεία που φθάνουν πίσω μέχρι το 1400, φαίνεται να δείχνουν ότι η κλεψιά είναι σπάνια.

Δύο αρδευτικά συστήματα: το ένα βιώσιμο, δίκαιο και μακροζώητο, το άλλο καταδικασμένο. Πρόκειται για δύο περιπτώσεις που συχνά παρατίθενται από τους πολιτικούς επιστήμονες οι οποίοι αγωνίζονται να καταλάβουν την συνήθη ανθρώπινη αποτυχία να λυθούν τα προβλήματα "κοινής δεξαμενής φυσικών πόρων" ("common - pool recourse problems").

Το 1968 ο οικολόγος Garret Hardin έγραψε ένα άρθρο στο περιοδικό Science όπου εξηγούσε «την τραγωδία των κοινών (αγαθών)». Γιατί δηλαδή η κοινοτική γη τείνει πάντα να υποφέρει από υπερβόσκηση και γιατί κάθε ψαρότοπος υποφέρει από την υπεραλίευση. Η αιτία είναι, εξήγησε, γιατί τα οφέλη από κάθε παραπάνω αγελάδα (ή κάθε παραπάνω ψαριά) τα καρπώνεται ο ιδιοκτήτης τους, ενώ το κόστος από τη βλάβη που προκαλείται μοιράζεται μεταξύ όλων των χρηστών του κοινού αγαθού. Στη γλώσσα των οικονομολόγων, το κόστος εξωτερικεύεται. Έτσι, η ιδιωτικά ορθολογική συμπεριφορά, οδηγεί σε συλλογική συμφορά.

Η τρύπα του όζοντος και το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι κλασσικές τραγωδίες των κοινών αγαθών εν τη γενέσει: κάθε φορά που καις ένα γαλόνι βενζίνη για να κατέβεις στο κέντρο, εσύ δρέπεις το όφελος, ενώ μοιράζεσαι το κόστος με τα έξη δις ανθρώπους που ζουν στον πλανήτη.

Ας δούμε δύο κλασσικές συνταγές που χρησιμοποιούνται συνήθως από τους διοικούντες σε τέτοιες περιπτώσεις: Μία λύση είναι ένας εξωτερικός παράγοντας, π.χ. μια κυβέρνηση, να θέσει κανονισμούς, για παράδειγμα να ορίσει το μέγιστο επιτρεπόμενο μέγεθος κάθε κοπαδιού. Η άλλη λύση είναι να ιδιωτικοποιήσεις το κοινωνικό αγαθό, έτσι ώστε ο ιδιοκτήτης να έχει τώρα τόσο τα οφέλη όσο και το κόστος. Έτσι θα έχει κάθε λόγο να αποφύγει την υπερεκμετάλλευση.

1. Η συγκεντρωτική λύση

Μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, η πρώτη λύση ήταν η πιο δημοφιλής. Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο αντιδρούσαν στην ύπαρξη κάθε προβλήματος κοινωνικού αγαθού με θέσπιση κανονισμών, ελέγχους και κρατικοποιήσεις. Στην Ινδία, η κυβέρνηση εθνικοποίησε τα δάση και τους βοσκότοπους που παραδοσιακά ανήκαν στις κοινότητες, και τα έθεσε υπό κεντρικό γραφειοκρατικό έλεγχο ο οποίος έδρευε πάρα πολύ μακριά.

Αυτό το σύστημα θα μπορούσε να είχε δουλέψει, αν οι κυβερνήσεις ήταν αποτελεσματικές και αδιάφθορες, και διέθεταν άπειρους πόρους για να πραγματοποιούν τα σχέδιά τους. Αλλά τελικά η πολιτική αυτή έκανε τα πράγματα ακόμη χειρότερα, γιατί το δάσος δεν ήταν πια ούτε καν συλλογική ιδιοκτησία του τοπικού χωριού. Έτσι η υπερβόσκηση, η λαθροθηρία, η λαθροϋλοτομία εντάθηκαν -το κόστος πλέον είχε εξωτερικευτεί όχι απλά στους υπόλοιπους κατοίκους του χωριού αλλά σε ολόκληρη τη χώρα.

Ανάλογη δομή αντιρρυπαντικών κανονισμών διαθέτουν και οι ΗΠΑ. Γραφειοκράτες αποφασίζουν, ανταποκρινόμενοι σε πιέσεις από ομάδες πίεσης, ακριβώς ποιά επίπεδα ρύπανσης να επιτρέψουν, συνήθως μη δίνοντας κανένα κίνητρο για περικοπές κάτω του ελάχιστου επιπέδου, και ακόμη εξειδικεύουν τις τεχνολογίες που θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν (η αποκαλούμενη πολιτική της "καλύτερης διαθέσιμης τεχνολογίας").

Αυτό δημιουργεί αντίστροφα κίνητρα για τους ρυπαίνοντες, γιατί κάνει τη ρύπανση ελεύθερη μέχρι το ελάχιστο όριο, και δεν υπάρχει κίνητρο να μειωθεί περισσότερο. Όποιος λοιπόν φροντίζει από μόνος του να ρυπαίνει όσο το δυνατόν λιγότερο, τιμωρείται σε σχέση με αυτόν που απλά ακολουθεί τον κανονισμό.

Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι με ένα ποσοστό μόνο των χρημάτων που δαπανά μια μεγάλη εταιρία για να ακολουθήσει τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς της κυβέρνησης, θα μπορούσε να πετύχει πολλαπλάσιο αποτέλεσμα με ορθολογική χρήση.

Μια άλλη μέθοδος, μεταξύ παρεμβατισμού και ιδιωτικοποίησης, είναι να επιτρέπεται σε κάθε εταιρεία να παράγει ρυπαντές εάν θέλει, αλλά για κάθε τιμή πάνω από το μηδέν θα πρέπει να πληρώνει κάποιο ποσό (ρυπαντικά τέλη) στην κυβέρνηση. Έτσι η μεν εταιρεία θα έχει κίνητρο να διατηρεί τη ρύπανση σε χαμηλά επίπεδα, η δε κυβέρνηση θα έχει κάποια χρήματα να δαπανήσει σε φιλοπεριβαλλοντική πολιτική. Το 1990 η Clean Air Act θέσπισε μια αγορά εμπορεύσιμων αδειών ρύπανσης για εκπομπές διοξειδίου του Θείου.

2. Οι παγίδες της ιδιωτικοποίησης

Επειδή η ιδιωτικοποίηση ενός κοινωνικού αγαθού μπορεί να εσωτερικεύσει το κόστος της καταστροφής του, οι οικονομολόγοι με αυξανόμενη συχνότητα προτείνουν την ιδιωτικοποίηση ως τη λύση για τα προβλήματα των κοινωνικών αγαθών.

Οι ιδιωτικοποιήσεις όμως έχουν τα δικά τους μειονεκτήματα. Η προσπάθεια περίφραξης των κοινοτικών γαιών στην Μ. Βρετανία, στις αρχές της βιομηχανικής εποχής, προκάλεσε τουλάχιστον τρεις σοβαρές εξεγέρσεις μικροκτηματιών που έχαναν την παραδοσιακό τους δικαίωμα πρόσβασης σε αυτές. Το ίδιο θα συνέβαινε και σήμερα σε ανάλογες περιπτώσεις.

Πάλι, πως θα μπορούσε να ιδιωτικοποιηθεί η προστασία των φαλαινών για παράδειγμα; Το πιθανότερο είναι ότι οι φαλαινοθήρες θα ήταν σε θέση να πληρώσουν πολύ περισσότερα χρήματα από όσα θα μπορούσαν αυτοί που θα συνεισέφεραν κάποιο ποσό για την προστασία τους ή θα πλήρωναν για να τις απολαμβάνουν να ζουν ελεύθερες.

Ομοίως, αν έβγαζαν στο σφυρί τα εθνικά πάρκα, πολύ περισσότερα χρήματα θα ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν αυτοί που σκοπεύουν να ανοίξουν εκεί ορυχεία, παραδείγματος χάριν, παρά αυτοί που θα ήθελαν να διατηρήσουν το πάρκο ανέγγιχτο, με ελεύθερη πρόσβαση για το κοινό.

Ακόμη περισσότερο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η ορθολογικότητα θα ωθούσε έναν ιδιώτη ιδιοκτήτη ενός περιβαλλοντικού δημόσιου αγαθού να το προστατεύσει ή να το διαχειριστεί βιώσιμα. Πριν τριάντα χρόνια ένας μαθηματικός, ο Colin Clark, έγραψε ένα άρθρο στο περιοδικό Science, αποδεικνύοντας ότι κάτω από ορισμένες περιστάσεις θα ήταν οικονομικά συμφερότερο να εξαλείψει ο επιχειρηματίας τις φάλαινες.

Καθώς τα κέρδη από τόκους ή από το χρηματιστήριο επέτρεπαν (τότε) στα χρήματα να αυξηθούν πολύ ταχύτερα από όσο τους το επέτρεπε ο ρυθμός αναπαραγωγής των φαλαινών, ακόμη και κάποιος που θα διέθετε ένα ορισμένο παγκόσμιο μονοπώλιο στην εκμετάλλευση των φαλαινών, είναι αμφίβολο εάν θα τον συνέφερε να ασχοληθεί με μια βιώσιμη εκμετάλλευση των ζώων. Θα ήταν περισσότερο κερδοφόρο να τις σκοτώσει όλες και να τις πουλήσει, μαζί με τον εξοπλισμό, και να καταθέσει τα κέρδη στην τράπεζα για να καρπωθεί τους τόκους.

3. Η επίκληση στην ανθρώπινη φύση

Πολλοί πάλι επιμένουν να επικαλούνται την καλή ανθρώπινη φύση. Κάνουν έκκληση σε ηθικές αρχές, το κοινό ή μελλοντικό συμφέρον της ανθρωπότητας, καλώντας σε θυσίες και αυτοπεριορισμούς. Αυτή είναι η μέθοδος που χρησιμοποιείται π.χ. συχνά από τις περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Και όμως, οι περιβαλλοντιστές δεν θα έπρεπε πραγματικά να πιστεύουν ότι αρκεί απλώς μια αύξηση της συνειδητοποίησης για να αλλάξει ο κόσμος. Σχεδόν οι μόνες περιπτώσεις όπου πράγματι θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι πέτυχαν πολλά μέσω της ηθικής πειθούς είναι οι εκστρατείες εναντίον της ένδυσης με γούνες και της χρήσης ελεφαντόδοντου. Στην περίπτωση αυτή η ντροπή αποδείχτηκε τόσο αποτελεσματική ως κίνητρο, όσο τα χρήματα σε άλλες περιπτώσεις. Οι γούνες όμως είναι πολυτέλειες.

Η ανακύκλωση πάλι, είναι γνωστό ότι δουλεύει καλύτερα συνδυασμένοι με οικονομικά κίνητρα ή νομικές κυρώσεις. Ακόμη και μια μικρή επιστροφή χρημάτων μπορεί να αλλάξει δραματικά το ποσό των υλικών που ανακυκλώνονται από ένα νοικοκυριό. Τα φιλανθρωπικά σωματεία άλλωστε γνωρίζουν από καιρό ότι οι άνθρωποι είναι πιο πρόθυμοι να κάνουν δωρεές εάν ανταμείβονται, ακόμη και με ένα αυτοκόλλητο ή μια κονκάρδα.

Υπεισέρχεται λοιπόν ένας νέος όρος, αυτός της ανταπόδοσης. Αφού μιλάμε για την ανθρώπινη φύση, ας ανατρέξουμε στην επιστήμη της Βιολογίας. Οι βιολόγοι παλιά εξηγούσαν τη συμπεριφορά των ζώων με όρους όπως το "καλό του είδους". Τώρα, η εξελικτική βιολογία έχει μετασχηματιστεί από την έννοια του "εγωιστικού γονίδιου", που εκλαϊκεύτηκε από τον Ρίτσαρντ Ντώκινς.

Ο βασικός του ισχυρισμός είναι ότι τα ζώα, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, δρουν αλτρουιστικά μόνο όταν αυτό φέρνει κάποιο όφελος σε αντίγραφα των δικών τους γενών. Αυτό συμβαίνει σε δύο περιστάσεις: όταν ο αλτρουιστής και ο ευεργετούμενος είναι κοντινοί συγγενείς (όπως οι μέλισσες σε μια κυψέλη), και όταν ο αλτρουιστής είναι σε θέση να λάβει επιστροφή της χάρη σε μελλοντικό χρόνο.

Ανάλογη επίδραση είχε και στις οικονομικές επιστήμες το βιβλίο Logic of Collective Action του Mancur Olson, ο οποίος αμφισβήτησε την άποψη ότι τα άτομα θα προσπαθούσαν ποτέ να προωθήσουν τα συλλογικά τους συμφέροντα μάλλον παρά τα βραχυπρόθεσμα ατομικά τους συμφέροντα.

4. Ο κανόνας της ανταπόδοσης

Οι βιολόγοι ενδιαφέρονται για το δίλημμα του κρατουμένου ως ένα μοντέλο για την εξέλιξη της συνεργασίας. Υπό ποιες συνθήκες, αναρωτιώνται, θα συνέφερε ένα ζώο να αναπτύξει μια στρατηγική βασισμένη στη συνεργασία μάλλον παρά στην αποστασία;

Όταν δοκίμασαν το δίλημμα στην πράξη, βγήκαν πρωτότυπα συμπεράσματα. Εάν το παιχνίδι είναι ένα μόνο ανάμεσα σε μια μακρά σειρά, που πράγματι παίχτηκαν από φοιτητές, ερευνητές, ή υπολογιστές, για πόντους μάλλον παρά για χρόνια στη φυλακή, βρέθηκε ότι υπό τέτοιες περιστάσεις η καλύτερη ατομική στρατηγική είναι να συνεργαστείς στην πρώτη δίκη, και ύστερα να κάνεις ότι έκανε και ο άλλος την τελευταία φορά. Αυτή η στρατηγική έγινε γνωστή ως ο κανόνας της ανταπόδοσης (tit-for-tat, στα ελληνικά κάτι σαν «μία σου και μία μου», όχι με την αρνητική μόνο έννοια).

Η απειλή της αντεκδίκησης μειώνει κατά πολύ τα πιθανά κέρδη μιας αποστασίας. Ερευνητές που μελέτησαν αθλητικούς αγώνες, βρήκαν ότι δεν υπάρχει στρατηγική ικανή να χτυπήσει την tit-for-tat. Η στρατηγική tit-for-two-tats, δηλαδή να συνεχίσεις τη συνεργασία ακόμη και αν ο άλλος αποστατήσει μια φορά, αλλά όχι εάν αποστατήσει δεύτερη, είναι η μόνη που κάπως την πλησιάζει, αλλά ανάμεσα σε εκατοντάδες στρατηγικές που δοκιμάστηκαν, καμιά δεν δουλεύει καλύτερα. Έκτοτε οι βιολόγοι βρίσκουν τη στρατηγική να εφαρμόζεται σε ολόκληρο το ζωϊκό βασίλειο. Μιά θηλυκή νυχτερίδα βαμπίρ θα προσφέρει αίμα (!) σε μια άλλη θηλυκιά, όχι όμως εάν η τελευταία της αρνήθηκε ανάλογη προσφορά στο παρελθόν.

Τέτοιες περιπτώσεις έχουν πείσει τους βιολόγους ότι η βάση της κοινωνικής ζωής σε ζώα όπως τα πρωτεύοντα και τα δελφίνια, είναι η αμοιβαιότητα. Οι μπαμπουίνοι και οι χιμπατζήδες θυμούνται περασμένες χάρες όταν έρχονται ο ένας σε βοήθεια του άλλου στους καυγάδες. Αλλά και οι άνθρωποι κάνουν το ίδιο. Βρέθηκε, για παράδειγμα, ότι μεταξύ των Ache της Παραγουάης, οι κυνηγοί που έπιασαν θήραμα μοιράζονται το κρέας με αυτούς που τους έχουν βοηθήσει στο παρελθόν ή είναι πιθανό να τους βοηθήσουν στο μέλλον.

Η συνέπεια αυτών των ερευνών είναι ότι όπου η συνεργασία μεταξύ ατόμων πράγματι αναπτύσσεται, υπερνικώντας το δίλημμα του κρατουμένου, το κάνει με τη στρατηγική της ανταπόδοσης. Μια προσεκτική ανταλλαγή εξυπηρετήσεων, επιτρέπει να χτιστεί εμπιστοσύνη πάνω σε μια σκαλωσιά ατομικών αμοιβών. Το συμπέρασμα της βιολογίας, με άλλα λόγια, είναι ελπιδοφόρο: Η συνεργασία μπορεί πράγματι να αναδυθεί φυσιολογικά. Το συλλογικό συμφέρον μπορεί να εξυπηρετηθεί από την επιδίωξη των εγωιστικών συμφερόντων.

5. Η μέση οδός

Όπως λοιπόν δείχνουν περιπτώσεις όπως της Βαλέντσια, όπου το πρόβλημα των κοινωνικών αγαθών έχει λυθεί, η απάντηση δεν είναι ούτε η ιδιωτικοποίηση ούτε ο συγκεντρωτισμός. Οι ντόπιοι μπορούν και πράγματι λύνουν τα προβλήματά τους από κοινού, στο βαθμό που η κοινότητα παραμένει μικρή, σταθερή, με ανοιχτές γραμμές επικοινωνίας, και έχει ένα ισχυρό ενδιαφέρον για το μέλλον.

Μεταξύ των παραδειγμάτων που αναφέρονται είναι και μια μικρή κοινότητα ψαράδων στο Alanya της Τουρκίας. Τη δεκαετία του '70 οι ντόπιοι ψαράδες έπεσαν στη συνήθη παγίδα της υπεραλίευσης, της διαμάχης και της πιθανής εξάντλησης των φυσικών πόρων. Αλλά τότε ανάπτυξαν ένα ευφυές και πολύπλοκο σύστημα κανόνων, με το οποίο σε κάθε ψαρότοπο επιτρέπεται ένας μόνο ψαράς κυκλικά, ανάλογα με τις εποχές. Τους κανόνες επιβάλλουν οι ψαράδες από μόνοι τους, αν και η κυβέρνηση αναγνωρίζει το σύστημα με νόμο.

Στη Βαλέντσια συμβαίνουν λίγο - πολύ τα ίδια. Τα άτομα γνωρίζονται μεταξύ τους και μπορούν γρήγορα να προσδιορίσουν τους κλέφτες. Επειδή το παιχνίδι παίζεται ξανά και ξανά, κάθε απατεώνας διακινδυνεύει οστρακισμό και κυρώσεις στον επόμενο γύρο. Έτσι μια μικρή, σταθερή κοινότητα, που αλληλεπιδρά επαναλαμβανόμενες φορές, μπορεί να βρει τρόπο να προωθήσει το κοινό συμφέρον -μεταβάλλοντας τους ιδιωτικούς υπολογισμούς.

Μερικοί βιολόγοι ισχυρίζονται ότι ακόμη και αρκετές μεγάλες ομάδες μπορούν να συνεργαστούν. Τα προβλήματα κοινών πόρων έχουν βαθιές ρίζες στη γενετική των φυτών και των ζώων. Για να λειτουργήσει ένας ανθρώπινος οργανισμός, 75.000 διαφορετικά γονίδια πρέπει να συνεργαστούν και να αντιμετωπίσουν τα γονίδια εισβολείς και γενικώς τα καταφέρνουν.

Μερικοί παραπέμπουν εδώ στον Άνταμ Σμιθ, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι «εάν τα άτομα έχουν επαρκές κοινό συμφέρον στο καλό των ομάδων τους, θα συνεργαστούν για να καταστείλουν τις δραστηριότητες μελών που δρουν ενάντια στην ευημερία της ομάδας». Αυτή η ιδέα αποκαλείται από τον Egbert Leigh "το κοινοβούλιο των γονιδίων". Προσοχή όμως: είναι κρίσιμο το γεγονός ότι όλα τα μέλη ενός τέτοιου κοινοβουλίου θα υποφέρουν αν διασπασθεί η συνεργασία τους, κάτι που δεν συμβαίνει για τα μέλη ενός εθνικού κοινοβουλίου που ψηφίζει λύσεις για διάφορα τοπικά προβλήματα 3».

Γ) Η χειραγώγηση των κοινωνικών ομάδων

Και ενώ η κοινωνία στο σύνολο της έχει άμεσο συμφέρον να δράσει συνολικά για να επιδιώξει την ανάπτυξη και την ευημερία της, η πολιτική τάξη και η αγορά αποσκοπεί στο να τη διασπάσουν ώστε να γίνει το υποχείριο τους και να την εκμεταλλευτούν. Μερικές από τις πιο γνωστές τακτικές είναι:

και βασίλευε

2. Διάκριση σε καλύτερους και χειρότερους: από τη στιγμή που η κοινωνία εμπεδώσει και αποδεχτεί τη διάσπαση της, το επόμενο βήμα θα αφορά στο ποιά ή ποιές από τις κοινωνικές ομάδες είναι οι ισχυρότερες, οι καλύτερες ή οι πιο ευνοημένες. Αυτήν ακριβώς την τεχνική χρησιμοποιούν πολιτικοί, επιχειρηματίες και επικοινωνιολόγοι για να διαιωνίσουν την κυριαρχία τους! Μέσω των μηνυμάτων τους «ανεβάζουν» τη μία από τις δύο ή από τις πολλές ομάδες και καρπώνονται την εύνοια και την αφοσίωση της. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι επιχειρηματίες που γίνονται μεγαλομέτοχοι ποδοσφαιρικών ομάδων: με τον τρόπο αυτόν εξασφαλίζουν μία τεράστια διαφήμιση των εταιριών τους και μία μεγάλη πελατεία από τους οπαδούς της ομάδας που χρηματοδοτούν. Σύμφωνα με αυτήν την τακτική οι δεξιοί είναι καλύτεροι των αριστερών (ή το αντίθετο), οι εθνικιστές καλύτεροι των κοσμοπολιτών (ή το αντίθετο) κ.ο.κ. Και οι κοινωνικές ομάδες ανταγωνίζονται μεταξύ τους, την ώρα που πολιτικοί, κράτος και επιχειρηματικοί κύκλοι συνεχίζουν να επωφελούνται.

3. Υποβάθμιση ή υπερεκτίμηση της αξίας ενός γεγονότος: προκειμένου να αποφύγουν την πιθανή δυσαρέσκεια της κοινής γνώμης για ένα σημαντικό γεγονός, πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι υποβαθμίζουν την αξία του. Π.χ. οι αποκαλύψεις του Wikileaks σπάνια αναφέρονται ως σημαντικές από τους πολιτικούς παρά το γεγονός ότι τους απασχολεί βασανιστικά. Ή το σκάνδαλο μιας μεγάλη πολυεθνικής όπως της Lidl που παρακολουθούσε με κάμερες τους εργαζόμενους θα περάσει στα «ψιλά» με την κατάλληλη χρηματοδότηση των ΜΜΕ. Από την άλλη, αν ένα γεγονός όπως αυτό του «βιασμού» της καμαριέρας του Στρος-Καν έχει σημασία για τους σκοπούς της πολιτικής υπερτονίζεται, για να αποφευχθεί η κάθοδος του ισχυρού τότε άνδρα στις βουλευτικές εκλογές του 2011 στη Γαλλία και να γίνει η αλλαγή προέδρου στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

4. Ηθική απαξίωση: αν μία συμπεριφορά συναντά ισχυρούς ηθικούς περιορισμούς, όπως αυτή της εκτέλεσης αιχμαλώτων, ξυλοδαρμού μεταναστών και προσφύγων, διαφθοράς και διασπάθισης δημόσιου χρήματος κ.α., αυτή η συμπεριφορά μπορεί να υιοθετηθεί αν την κάνουν οι αρχηγοί της κοινωνίας ή τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνικής ομάδας. Σε μία υπηρεσία π.χ. σε ένα νοσοκομείο, όπου οι περισσότεροι γιατροί για να προβούν σε ιατρική πράξη «παίρνουν φακελάκι», είναι πολύ δύσκολο για τους λίγους να μην συναινέσουν σε αυτήν την συμπεριφορά. Είναι πολύ γνωστό το πείραμα του Milgram.

Δ) Η αφύπνιση της Κοινωνίας

Παρ’ αυτά η κοινωνία στο σύνολο τις, και οι επιμέρους κοινωνικές δυνάμεις που την αποτελούν ΕΧΕΙ τεράστια δύναμη! Αποτελεί το 99% του σύγχρονου κόσμου. Αν αποφάσιζε αύριο να πάρει τα όπλα, κανένας στρατός, κανένα πολιτικό ή επιχειρηματικό σύστημα δεν θα μπορούσε να τη σταματήσει. Και ενδόμυχα την προοπτική αυτή φοβάται όλη η παγκόσμια ελίτ, ειδικά καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται.

Ωστόσο, η κοινωνία και οι κοινωνικές ομάδες έχουν στη διάθεση τους πολύ πιο ισχυρά «όπλα» από αυτά που πυροβολούν, όπλα ίδιας σύνθεσης με αυτά που χρησιμοποίησε ο Γκάντι για να διώξει την πανίσχυρη Βρετανική Αυτοκρατορία από την Ινδία. Ο περίφημος ειρηνικός ηγέτης των Ινδών κατάφερε τα κυριότερα πλήγματα στην Βρετανική υποδούλωση πείθοντας τους Ινδούς να μην αγοράζουν αλάτι και ρούχα από τη Βρετανία. Με τον ίδιο τρόπο και σήμερα, αν η κοινωνία αποφασίσει να απέχει από τις «στημένες» εκλογές ή να ψηφίσει κυβερνήτες που τάσσονται υπέρ των συμφερόντων της, ή αν αποφασίσει να σταματήσει να αγοράζει τα πράγματα που ουσιαστικά δεν χρειάζεται, όλο το πολιτικό – κρατικό και επιχειρηματικό σύστημα θα καταρρεύσει «εν μία νυκτί».

Το ακόμη ισχυρότερο «όπλο» της, αν θελήσει ποτέ να το χρησιμοποιήσει, θα είναι η αμφισβήτηση της αξίας του ισχύοντος χρήματος. Αν το 99% του πλανήτη αποφασίσει ότι τα χρέη, το χρήμα και η ισχύουσα οικονομική δύναμη του 2% των πλουσίων είναι λάθος, μπορεί να αμφισβητήσει στην πράξη το ισχύον καθεστώς, να εκδώσει καινούργιο χρήμα, να φροντίσει για τις ανάγκες της κοινωνίας (και όχι της πολιτικής και επιχειρηματικής ελίτ) και να πορεύεται με κοινωνικά δίκαιους νόμους χωρίς τα «καρκινώματα» του παρελθόντος. Και αυτή είναι η πιο εύκολη τακτική, αρκεί όλες οι κοινωνικές ομάδες να δεχτούν τον απλό κανόνα: ελευθερία – ισότητα – αδελφοσύνη, και να μην αποδεχτούν τις τεχνητές διαιρέσεις στις οποίες τους υποβάλλουν οι ισχυροί του σήμερα!

Τις λεπτομέρειες αυτής της υγιούς κοινωνίας αναλύονται και στο Χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα ο Χάρτης προβλέπει:

I: αξιοπρέπεια (ανθρώπινη αξιοπρέπεια, δικαίωμα στη ζωή, δικαίωμα στην ακεραιότητα του προσώπου, απαγόρευση των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης, απαγόρευση της δουλείας και της καταναγκαστικής εργασίας).

II: ελευθερία (δικαίωμα στην ελευθερία και την ασφάλεια, σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, δικαίωμα γάμου και δικαίωμα ίδρυσης οικογένειας, ελευθερία σκέψης συνείδησης και θρησκείας, ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, ελευθερία του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, ελευθερία των τεχνών και των επιστημών, δικαίωμα εκπαίδευσης, επαγγελματική ελευθερία και δικαίωμα στην εργασία, ελευθερία ίδρυσης επιχείρησης δικαίωμα ιδιοκτησίας, δικαίωμα ασύλου, προστασία σε περίπτωση απομάκρυνσης, επαναπροώθησης και απέλασης).

III: ισότητα (ισότητα έναντι του νόμου, μη διάκριση, πολιτισμική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία, ισότητα ανδρών και γυναικών, δικαιώματα του παιδιού, δικαιώματα των ηλικιωμένων, ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες).

IV: αλληλεγγύη (δικαίωμα στην πληροφόρηση και στη διαβούλευση με τους εργαζομένους στο πλαίσιο της επιχείρησης, δικαίωμα διαπραγματεύσεων και συλλογικών ενεργειών, δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες ευρέσεως εργασίας, προστασία έναντι αδικαιολόγητης απόλυσης, δίκαιοι και ισότιμοι όροι εργασίας, απαγόρευση της εργασίας των παιδιών και προστασία των εργαζόμενων νέων, οικογενειακή και επαγγελματική ζωή, κοινωνική ασφάλεια και κοινωνική αρωγή, προστασία της υγείας, πρόσβαση σε υπηρεσίες γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος, προστασία του περιβάλλοντος, προστασία των καταναλωτών).

V: ιθαγένεια (δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι κατά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και τις δημοτικές εκλογές, δικαίωμα χρηστής διαχείρισης, δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα, Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, δικαίωμα αναφοράς, ελεύθερη κυκλοφορία και διαμονή, διπλωματική και προξενική προστασία).

και VI: δικαιοσύνη (δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα υπεράσπισης, αρχές νομιμότητας και αναλογικότητας αξιόποινων πράξεων και ποινών, δικαίωμα του προσώπου να μην δικάζεται ή να μην τιμωρείται ποινικά δύο φορές για την ίδια αξιόποινη πράξη).

Ε) Περαιτέρω μέτρα που θα πρέπει να ισχύσουν σε μία μελλοντική υγιή κοινωνία

Οι σημερινές ιστορικές στιγμές των αρχών του 21ου αιώνα καλούν σε διαφορετική προσέγγιση, σε σχέση με παλαιότερες, σχετικά με την ευημερία και μακροημέρευση της παγκόσμιας κοινωνίας. Τα παλαιότερα χρόνια, όταν μειώνονταν οι πόροι ενός κράτους (ομάδας, φυλής, ή έθνους) τότε αυτό επιτίθονταν στους γείτονες για να τους εξασφαλίσει. Η πρακτική αυτή δημιούργησε τις μεγάλες αυτοκρατορίες του παρελθόντος με τις απέραντες αποικίες και τους σκλάβους εργάτες τους. Σήμερα, ωστόσο, ο πλανήτης Γη είναι πια χαρτογραφημένος, μικρός και περιορισμένος. Όλες οι ιδεολογίες του παρελθόντος περί περιχαράκωσης των εθνών, του καπιταλισμού, του κουμμουνισμού, της αναρχίας κ.ο.κ. δεν ισχύουν, δεδομένων της δυνατότητας των παγκόσμιων επικοινωνιών και μεταφορών, των περιορισμένων εδαφικών, διατροφικών και ορυκτών πηγών και της ύπαρξης τόσο καταστροφικών όπλων σε όλον τον πλανήτη.

Οι κοινωνικές ομάδες, οι κοινωνίες και οι πολίτες του πλανητικού χωριού έχουν δύο λύσεις:

i) Να συνεχίσουν να ζουν και να ανέχονται τον άνισο, άδικο, επικίνδυνο και αυτοκαταστροφικό κόσμο στον οποίο ζουν. Οι συνέπειες αυτής της λύσης θα είναι οδυνηρές: η ψαλίδα πλουσίων και φτωχών θα συνεχίσει να αυξάνεται, οι άνθρωποι που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (2 δισεκατομμύρια) θα πληθήνουν, οι ελευθερίες θα περιοριστούν (θα εμφυτεύονται τσιπάκια για την παρακολούθηση των πολιτών, θα χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα συστήματα στις τηλεπικοινωνίες και στις διαδικτυακές επαφές τύπου ΕΣΕΛΟΝ), θα επανδρωθούν και θα γίνουν ακόμη πιο βίαιες οι αστυνομίες για να προφυλάσουν τον πλούτο των ελίτ, θα απομονώνονται περισσότεροι άνθρωποι σε φυλακές και ψυχιατρεία, οι τροφές και το νερό θα δίνονται μόνο σε όσους υποτάσσονται στο σύστημα και έχουν την απαραίτητη κάρτα, το διαδίκτυο θα περιοριστεί, οι ασθένειες (σωματικές, ψυχολογικές) θα πολλαπλασιαστούν, τα κοινωνικά προβλήματα θα εκτοξευθούν, και η ανθρώπινη ζωή θα ευτελιστεί.

ii) Να αποφασίσουν να πάρουν τη λύση στα χέρια τους, να εφαρμόσουν στην πράξη το σύνθημα ελευθερία, ισότητα και αδερφοσύνη και να καταργήσουν όλα αυτά που μας χωρίζουν άμεσα, πριν να είναι πολύ αργά!

Μερικές επιπλέον ιδέες που μπορούν χρησιμοποιηθούν σε αυτή τη λογική είναι και οι παρακάτω:

1) Αποτροπή του υπερπληθυσμού: στη Γη ζουν σήμερα άνω των 7 δισεκατομμυρίων άνθρωποι, ανώμαλα διανεμημένοι (υπάρχουν μέρη στον κόσμο που στοιβάζονται πολλοί άνθρωποι σε εξαιρετικά λίγο χώρο) και με ελάχιστους πόρους ζωής (το φαινόμενο αυτό ισχύει στις χώρες του Τρίτου Κόσμου εξαιτίας των ελλιπών πόρων, προκειμένου να επιβιώσουν στο τέλος κάποια από αυτά τα πολλά παιδιά). Πέραν της καλύτερης διανομής νερού, τροφίμων και ιατρικών υπηρεσιών, θα πρέπει να συμφωνηθεί ένα όριο στο οποίο επιτρέπεται να αναπαράγεται ο πληθυσμός. Π.χ. τα δύο παιδιά ανά μητέρα. Αν μία μητέρα υπερβαίνει αυτό το όριο, μπορεί να αποφασιστούν κανόνες του τύπου τα επόμενα παιδιά θα πρέπει να δίνονται για υιοθεσία, ή κάτι ανάλογο. Το σημαντικό, βεβαίως, είναι να συμφωνήσουν οι άνθρωποι ότι ο πλανήτης μας δεν θα μπορέσει να «φιλοξενήσει» απεριόριστα όλο και περισσότερους ανθρώπους, και όποια λύση και αν είναι η καλύτερη θα χρειαστεί να τηρηθεί από όλους.

2) Πλουτισμός και υπερκατανάλωση: δεν μπορεί να είναι πλέον αποδεκτό ότι κάποιοι τα έχουν όλα και οι άλλοι δεν έχουν τίποτα. Θα χρειαστεί να θεσπιστούν και εδώ κανόνες. Για παράδειγμα, ένας τέτοιου τύπου κανόνας θα μπορούσε να είναι ότι ο κάθε άνθρωπος μπορεί να κατέχει ως ένα ποσό χρήματος (σε καταθέσεις, ιδιοκτησίες, μετοχές και τίτλους) και όχι μεγαλύτερο. Ας πούμε ως 30.000 δολάρια. Το κάθε δολάριο πέραν αυτών των 30.000, μπορεί να το δώσει σε όποιον επιθυμεί (π.χ. στο παιδί του) αλλά δεν μπορεί να το κατέχει. Αν και το παιδί του συμπληρώσει το παραπάνω συμφωνημένο ποσό, και αυτός ο άνθρωπος έχει ακόμη μεγαλύτερη περιουσία, θα πρέπει να τη δώσει σε κάποιον άλλο (π.χ. σε συγγενή του). Με τον τρόπο αυτό θα διαχέεται ο πλούτος σε όλους, χωρίς να καταργεί το κίνητρο για τη δημιουργία του, αφού θα δίνεται σε αυτούς που ο παραγωγός του πλούτου επιθυμεί να τον δώσει. Με έναν τέτοιο νόμο το 2% των ανθρώπων που κατέχει το μισό παγκόσμιο πλούτο θα το μεταβίβαζε στο υπόλοιπο 98%. Επίσης θα εξέλειπαν οι λόγοι για κλοπή, διασπάθιση δημόσιου χρήματος, πολέμων και ανεξάντλητης επιχειρηματικής δραστηριότητας, αφού δεν θα υπήρχε το κίνητρο του υπερπλουτισμού!

3) Πολλά ακόμη θα πρέπει να γίνουν στα πλαίσια μίας ευνομούμενης, ελεύθερης, ίσης και αδερφωμένης κοινωνίας: να βελτιωθεί η εκπαίδευση, να δίνεται πρόνοια μόνο σε όσους το έχουν ανάγκη, να επιτηρείτε και να προφυλάσσεται ως «κόρη οφθαλμού» το περιβάλλον (ενάντια στη μόλυνση, το παράνομο κυνήγι και αλιεία, στην κατάχρηση ορυκτών πόρων κ.α.), να υπάρχει στην πράξη ισότητα των φύλων (υπολογίζεται ότι σήμερα 12,3 - 27 εκατ. γυναίκες της Ανατολικής Ασίας στερούνται των βασικών τους δικαιωμάτων), να προστατεύεται η τρίτη ηλικία, οι πρόσφυγες, τα ΑΜΕΑ, τα παιδιά, τα ζώα (όχι σε τσίρκα και σε κλουβιά), τα τρόφιμα (όχι μεταλλαγμένα), τα φάρμακα (μόνο εγκεκριμένα και ασφαλή), και το νερό (σε όλο τον πλανήτη).

4) Επίσης θα πρέπει να συζητηθούν πολύ σοβαρά ζητήματα όπως η λειτουργία του χρηματιστηρίου (για ποιό λόγο να γίνεται αποδεκτή η χρηματιστηριακή συναλλαγή τροφίμων, νερού ή αποθεματικών ασφαλιστικών ταμείων), η αξία και το νόημα της «λευκής ψήφου» (που μάλλον σημαίνει ότι κανείς από τους υποψηφίους δεν μπορεί να κυβερνήσει), το ποιός έχει το δικαίωμα να τυπώνει χρήμα (ειδικά όταν μέτοχοι των κεντρικών τραπεζών είναι ιδιώτες επιχειρηματίες), ο έλεγχος των βουλευτών και των πολιτευτών να γίνεται ανά τρίμηνο από τους ψηφοφόρους τους, οι δικαστές να εκλέγονται απευθείας από το λαό κ.ο.κ.

5) Τέλος θα πρέπει να αναπτυχθεί η κοινωνική οικονομία, με δυνατούς και υγιείς κοινωνικούς συνεταιρισμούς (ήδη σε χώρες της Ευρώπης λειτουργούν πολλοί τέτοιοι επιτυχημένοι) και να λειτουργούν οι βασικές κρατικές υποδομές υπό το δημόσιο έλεγχο των πολιτών.

ΣΤ) Σε κάθε περίπτωση η κοινωνία έχει τη δύναμη να αλλάξει τον πολύ κακό κόσμο στον οποίο ζούμε και να ελπίζει. Οι διαφορές που μας χωρίζουν (τους ανθρώπους και τις κοινωνικές ομάδες) είναι ελάχιστες. Κατά τον Γιανναρά οι πολιτισμικές διαφορές των κοινωνικών ομάδων δεν σημαίνει αντιπαλότητα, αλλά δημιουργική ετερότητα, αυτοσεβασμό, αξιοπρέπεια, χαρά της ζωής. Και επιπλέον πρέπει, όπως λέει ο Ράμφος, να συνειδητοποιήσουμε ότι όταν δεν έχεις υποχρεώσεις, φέρεσαι σαν ζώο, ενώ όταν δεν έχεις δικαιώματα, σου φέρονται σα να είσαι ζώο. Πρέπει να φτάσουμε στο σημείο να συνδυάσουμε τα δικαιώματα με τις υποχρεώσεις, να γίνουμε δηλαδή σωστοί πολίτες.

1 Φιοντόρ Ντοστογιέφσκυ, Χειμερινές σημειώσεις πάνω σε καλοκαιρινές εντυπώσεις, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1998, σσ. 105-117

2 http://www.hno.harvard.edu/gazette/2004/03.11/01-mockus.html

3 http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1993/09/can-selfishness-save-the-environment/5865/

                   (http://thesecretrealtruth.blogspot.com/2013/07/blog-post_2954.html#ixzz2iu6yQmOZ)